بررسی نقش رسانه ها در به وجود آمدن انقلاب های رنگی

مقدمه

 انقلاب های رنگی چه هدفی را دنبال می کنند؟آیا جنبش ها و خیزش هایی درونی اند که ریشه در بسته بودن جوامع و نظام های سیاسی دارند یا حرکت هایی هدایت شده از بیرون مرزها و به طور مشخص آمریکا هستند؟ یا شاید هم آمیزه ای از عوامل خارجی و داخلی . هدف نهایی انقلاب های رنگی چیست ؟

بحث در مورد ماهیت انقلاب های رنگی بر خلاف جوان بودن این پدیده سیاسی مستلزم تحقیق بررسی و جستجوی فراوان در تاریخ گذشته و حال کشورهایی است که مردمش این انقلاب ها را به راه انداخته اند . در اینجا تنها به بررسی یک عامل اصلی در رخ دادن انقلاب های رنگی  یعنی رسانه ها می پردازیم.

برای بررسی نقش رسانه ها ناچاریم گریزی نه چندان کوتاه به وقایع انقلاب ها و تشریح آنها داشته باشیم . زیرا  رسانه ها جزء لاینفک وقایع تاریخی هستند.علاوه بر رسانه ها ، جنبش های دانشجویی و بنیادها و سازمان های غیر دولتی نیز نقش عمده ای در رهبری انقلاب های رنگی داشته اند. چهار بنیاد اصلی و تاثیرگذار در این انقلاب ها بنیاد سوروس ، بنیاد کارنگی ، بنیاد ویلسون و بنیاد NED  (National Endowment Democracy) هستند که همین بنیادها نیز رسانه های مهمی را در اختیار داشتند و استفاده فراوانی از رسانه ها در کشورهای مورد نظر کردند.

 سیاست عدم خشونت جین شارپ

 از بعد اندیشه ای و علمی انقلاب های رنگین در اروپای شرق و آسیای میانه خصوصا مبارزات جنبش های اتپور در صربستان ، پورا در اوکراین ،کمارا در گرجستان و زوبر در بلاروس تا حدودی تحت تاثیر اندیشه ها و آثار جین شارپ ( پرفسور انستیتیوی آلبرت انتیشتین در بوستون آمریکا ) از نویسندگان و عالمان علم سیاست بوده است . ایده های جین شارپ محور اصلی رهیافت عمل غیر خشونت آمیز بوده و عمدتا در کتاب سیاست غیر خشونت آمیز منعکس شده است.

شارپ روش های عمل غیر خشونت آمیز را به سه دسته  تقسیم می کند :

1-                  روش اقناع و اعتراض

2-                  روش های عدم همکاری

3-                  روش مداخله غیر خشونت آمیز

البته بحث و نقد نظریات جین شارپ خود تحقیقی جدا می طلبد  که برای خارج نشدن از بحث نقش رسانه ها در انقلاب های رنگی در حال حاضر این موضوع را کنار می گذاریم و به عنوان همین نکته اکتفا می کنیم که کتاب های جین شارپ( مثل کتاب از دیکتاتوری به دموکراسی )  به عنوان  یک رسانه در همه کشورهای اروپای شرقی به ویژه کشور صربستان دست یه دست دانشجویان می گشت و مهمترین خطوط آموزش وی در دفترهای جنبش مقاومت در جزوه هایی خلاصه شده بود و در اختیار دانشجویان قرار داشت.

 منشا و ریشه  انقلاب های رنگی

بعد از جنگ جهانی دوم و در سالهای دهه 1950 ، آمریکا و شوروی فاتحان این جنگ برای تصاحب غنایم به ویژه در آلمان با هم به رقابت پرداختند و این ماجرا پیش زمینه دوران جنگ سرد بین دو ابرقدرت هسته ای جهان شد . هر دو طرف سعی می کردند برای خود در تمام دنیا متحدانی داشته باشند . پیمان ورشو و پیمان ناتو زاییده همین فعالیت ها برای یارگیری است .

اما پس از فروپاشی شوروی،آمریکا که مدتی یکه تاز دنیا شده بود ، توانست خیلی از کشورهای بلوک شرق را با خود همراه کند . در عین حال اواخر دهه 90 که روسیه باز هم داشت نفوذ سابق را به دست می آورد ، توانست متحدان سابق را به طرف خود جذب کند.

ولی امریکا هم بیکارننشست حاصل بر نامه آمریکا برای این کشورها ماجراهایی بود که به انقلاب های رنگی مشهور شد . به دست گرفتن قدرت با استفاده از روشهای ظاهرا دموکراتیک !

جمهوری های سابق شوروی هم که بر خلاف ظاهر آرام اوضاع همچنان در حال تحول هستند ، به این پدیده دامن زدند.در این کشورها هر وقت انتخاباتی برگزار می شود برنده یک نفر است . یا نامزد وابسته به آمریکا و با نماینده وابسته به روسیه .

 تاثیر رسانه ها بر انقلاب های رنگی

 عنصر خشونت در انقلاب های رنگی بر خلاف انقلاب های کلاسیک همچون انقلاب 1789 فرانسه ، 1917 روسیه و 1979 ایران دیده نمی شود و این سوال پیش می آید که چگونه یک انقلاب بدون بهره گیری از ابزارهای خشونت آمیز قادر به حرکت و موفقیت است. نتیجه می گیریم که شرایط جهان فرق کرده است . این وضعیت جدید بیش از هر چیز بر می گردد به روند جهانی شدن و جایگاه و شرایط تغییر یافته  دولت های اقتدارگر در نتیجه آن . دیگر شیوه های دولت اقتدارگر در دهکده جهانی و دنیایی که در دورافتاده ترین نقطه آن شاهد نفوذ رسانه هاست ، اثر چندانی ندارد و کارایی ندارد.

روش های دولت اقتدارگرا:

1-                  سرکوب خشونت آمیز مخالفان

2-                  همسان سازی توده ها و به انزوا رفتن مخالفان

3-                  شیوه انکار گفتمان رقیب و نفی آن

برگزاری انتخابات صوری و فراخوان تظاهرات عمومی از سوی دولت جلوه های ترفند شیوه سوم ( خطرناک ترین شیوه ) است .

اما جهانی شدن و در نتیجه تاثیر رسانه ها دست دولت های اقتدارگر را از این شیوه ها کوتاه کرده است .

انقلاب ارتباطات باعث شفافیت فضاهای داخلی و بین المللی می شود . در چنین وضعیتی مفاهیمی چون حقوق بشر ، دموکراسی و آزادی بیان به هنجارهایی جهانی تبدیل شده اند که به راحتی به داخل مرزهای جوامع درحال توسعه نفوذ می کند.

از طرفی به دلیل وابستگی متفابل اقتصادی ، دولت های اقتدارگرا نیازمند ارتباط با جوامع بین المللی هستند که در آن حقوق بشر حتی در ظاهر به یک اصل اخلاقی و هنجار تبدیل شده است .

از سویی جهان شمولی این هنجارها و گستره فضای ارتباطی جهانی به آگاهی فرد و در نتیجه فقدان امکان توده ای شده جامعه منجر می شود و ابزار دوم که همسان سازی توده ها است نیز بدون استفاده می ماند . انکار گفتمان رقیب نیز به عنوان ابزار سوم رنگ می بازد چرا که اولا انکار آن و حاکمیت گفتمان مد نظر دولت اقتدارگرا نیازمند توده ای شدن جامعه است .و ثانیا گفتمان مخالف با بهره گیری از اینترنت ، ماهواره و شبکه های ارتباطی بین المللی ابزارهای جدید در جهت رساندن صدای خود به گوش هموطنان و دیگر ملت ها یافته است .

 البته دولت های اقتدارگرا هم از همین ابزار برای انکار گفتمان رقیب استفاده می کنند اما چون تنوع ابزارهای رسانه ای به خودی خود آزادی مخاطب در انتخاب رسانه را موجب می شود ، این دولت ها توفیق چندانی در استفاده از رسانه ها نخواهند داشت به این ترتیب جهانی شدن  و رسانه های متنوع راه های تقابل بین دولت ها و مخالفانشان را تنوع بخشیده است. بر همین اساس  حتی قبل از وقوع انقلاب های رنگی برخی نظریه پردازان از تحول  در ماهیت انقلاب  در عصر جهانی خبر دادند.

 رسانه ها باعث شده که دولت ها نتوانند انقلابیون را محدود کنند و در نتیجه مخالفان  بدون بهره گیری از خشونت به مقصود خود برسند و دموکراسی  خواهی به یک هنجار اساسی برای شهروندان تبدیل شود.

در کنار جهانی شدن ، سازمان های دولتی و استفاده آنها از رسانه ها نقش برجسته ای در به وجود آمدن انقلاب رنگی ایفا می کنند .

 هرچند برخی نظریه پردازان هم ، جهانی شدن را مقدمه ظهور دولت های اقتداگرای جدید با بهره گیری از ابزارهای ارتباطی نوین می دانند. بر خلاف کسانی که جهانی شدن و مصادیق  آن از جمله انقلاب های رنگی را پایان عصر حیات دولت های اقتدارگرا می دانند .

تعریف انقلاب رنگی

تعریف 1 : انقلاب رنگی (مخملی یا گل ها) : به تغییر در ساختارهای سیاسی چندین کشور اطلاق می شود که نوعی پیوستگی و همگونی در علل و شکل تحولات مذکور قابل مشاهده است.

تعریف 2: انقلابی که در ایران به آن مخملی می گویند : مقاومتی بدون خشونت در برابر یک حکومت اقتدارگراست که منجر به تغییر حکومت می شود.

تعریف 3: این اصطلاح برای توصیف حرکت های مردمی به کار می رود که در آن بدون خشونت و خون ریزی به یک حکومت خود کامه اتراض می کنند.و هدف ان نشان دادن ارزش های دموکراسی ، آزادی و تغییر رژیم است.

در اینگونه انقلاب ها مردم رنگی را بر می گزینند و پوشش های خود مانند کلاه و لباس و شال گردن و روسری را از آن رنگ به تن می کنند یا نشانه های کشورشان را با آن رنگ به صورت تابلوهای بزرگ در راهپیمایی ها بدست می گیرند.

تعریف 4: حرکتی که برای تغییر حکومت موجود با استفاده ازعناصر داخلی ای که روابط مشکوکی با آمریکا دارند و با حمایت سفارت آمریکا و آموزش دیدن توسط عوامل و بنیادهای آمریکایی که با سمبل قرار دادن یک رنگ خاص صورت می گیرد.

ویژگی های انقلاب رنگی

1-                  تمامی آنها به جز قرقیزستان بدون استفاده از ابزارهای خشونت آمیز طی تظاهرات خیابانی به پیروزی دست یافتند.

2-                  تمامی این تحرکات با شعارهایی مبتنی بر دموکراسی خواهی و لیبرالیسم انجام شد.

3-                  نقش رسانه ها به ویژه رسانه های غربی برجسته است.

4-                  نقش دانشجویان و سازمان های غیر دولتی در بروز انقلاب برجسته بوده است.

5-                  جرقه انقلاب به دنبال بروز خطاهایی از سوی حکومت مانند تقلب در انتخابات روشن شده است.

6-                  دلیل اصلی وقوع انقلاب وجود خصوصیاتی همچون اقتدارگرایی ، فقدان چرخش نخبگان ، ناکارآمدی در حل مشکلات عمومی و عدم مقبولیت مردمی در حکومت وقت بوده است.

7-                  تحرکات انقلابی به شکل مستقیم و غیر مستقیم مورد حمایت آمریکا و اروپای غربی قرار گرفته اند.

جدول انقلاب های رنگی

 برگرفته شده از وبلاگ خانم زینب شریفی.با تشکر از ایشان