سيستان و بلوچستان از هامون تا عمان نگيني درخشان در جنوب شرق كشور
سيستان و بلوچستان از هامون تا عمان نگيني درخشان در جنوب شرق كشور
عليرضا سنچولي
سيستان و بلوچستان پهناورترين استان كشورمان همچون نگيني درخشان در جنوب شرق ايران زمين سرشار از منابع مختلف طبيعي، تاريخي و فرهنگي است.
اين استان از شمال در مجاورت خراسان جنوبي و كشور افغانستان از شرق به پاكستان و افغانستان از جنوب به درياي عمان و از غرب به استانهاي كرمان و هرمزگان محدود است.
سيستان و بلوچستان با گستره حدود ۱۸۷هزار و ۵۰۰كيلومتر مربع وسعت ۱۱/۴درصد از مساحت كل كشور را تشكيل داده و حدود دو ميليون و 400هزار نفر جمعيت دارد.
چندگانگي و تنوع فرهنگي و مذهبي، گويشهاي مختلف و تعلقات قومي و قبيلهاي بخشي از ويژگيهاي اجتماعي استان است.
شمال اين استان سرزميني با رازهايي نهفته و مردماني خونگرم را در خود جاي داده كه در طول تاريخ زبانزد بوده است.
سيستان نگيني بر آمده از آبرفت هاي رودخانه هيرمند است كه بزرگترين درياچه آب شيرين جهان و تالاب بين المللي را در خود جاي داده است.
كلمه سيستان از نام اقوام آريايي "سكا" گرفته شده كه حدود سال ۱۲۸قبل از ميلاد اين منطقه را به تصرف خود در آورده و در پهنه آن استقرار يافته اند.
اين سامان از حيث تاريخي و فرهنگي اهميت زيادي در منطقه و حتي كشور دارد.
وجود آثار متعدد تاريخي از جمله "شهر سوخته" متعلق به پنج هزار سال قبل با اسراري نهفته در دل كوير، "كوه خواجه" عظيمترين بناي خشتي جهان، "دهانه غلامان" تنها شهر هخامنشي و جاذبههاي طبيعي ديگر بهشتي براي پژوهش باستانشناسان و محققان است.
امروزه نام و آوازه شهر سوخته سيستان چنان در ايران زمين و بخصوص دنيا پيچيده كه هر كس با شنيدن نام اين محوطه آرزوي ديدن آن و نيز قدم نهادن در اين سرزمين را دارد.
سرزمين سيستان از جايگاه ويژه اي در دنياي باستان برخوردار است به طوريكه كه سر اورل اشتين باستان شناس معروف انگليسي اين سامان را بهشت باستان شناسان نام نهاده است.
صداي تاريخ را در جاي ، جاي سرزمين آفتاب مي توان شنيد و به ژرفايي از فرهنگ و تمدني كهن از ايران باستان در اين سرزمين با مردماني سختكوش آشنا شد .
اين سرزمين زادگاه بزرگاني همچون رستم دستان ، يعقوب ليث صفاري نخستين شهريار ايران پس از اسلام، فرخي سيستاني شاعر شهير، ابوسعيد سجزي رياضيدان و منجم مشهور سده چهارم و رابعه بنت كعب قزداري نخستين بانوي شاعره پارسي گوي بوده است
بادهاي ۱۲۰روزه سيستان كه از اواخر ارديبهشت ماه هر سال آغاز و تا اواخر شهريور ادامه دارد از پديدههاي طبيعي سيستان و بلوچستان بشمار مي رود.
وجود تالاب هامون و امكان توليد علوفه ني در سطح ۱۵۰هزار هكتار از اين درياچه با توليد متوسط حداقل شش تن در هكتار علوفه خشك در زمانهاي ترسالي از جمله سرمايههاي مهم منطقه محسوب ميشود.
جنوب استان نيز مرواريدي در صدف است كه وسعت متنوعش با درياي عمان گره خورده است.
بلوچستان منطقه وسيعي است كه حد شمالي آن كوير لوت و حد جنوبي نيز درياي عمان را شامل ميشود.
بلوچ ها يكي از اقوام اصيل و شناحته شده ايراني هستند ، كه به زبان بلوچي كه از نزديكترين خويشاوندان زبان فارسي است، سخن مي گويند.
بلوچستان داراي طبيعت كوهستاني بوده و اطراف آن را كوههاي متعددي فرا گرفته است كه از بلنديهاي استان كوه آتشفشان نيمه فعال تفتان در خاش با ارتفاع چهار هزار متر خود نمايي مي كند.
مناطق جنوبي سيستان و بلوچستان با توجه به مجاورت با درياي عمان و بهره گيري از بادهاي موسمي مونسون، اقليم متفاوتي دارند.
خاش، ايرانشهر، سراوان، نيكشهر، چابهار، كنارك و سرباز شهرستانهاي جنوبي استان را شامل ميشوند.
بالا بودن ميانگين دما و پايين بودن نوسانات آن از شاخصههاي اساسي اقليم جنوب سيستان و بلوچستان است.
وسعت استان و تنوع آب و هوايي سبب كثرت پوشش گياهي و غناي طبيعي منابع تجديدشونده شده به طوري كه حدود ۵۵درصد از گستره استان را در سالهاي پر آبي مراتع تشكيل ميدهد.
سرزمين بلوچستان امروزي كه ناحيه جنوبي استان را تشكيل ميدهد در قديمي ترين اسناد تاريخي به نام "مكا" مشهور بوده و درنوشتههاي "هرودت" تاريخ نگار يوناني از آن به عنوان "گدروزيا" ياد شده است.
جلوههاي زيبا و ديدني جنوب استان همچون شمال تنوع دلانگيزي به همراه داشته و هر بيننده و شنوندهاي را به سوي خود جلب ميكنند.
"قلعه ناصريه" مربوط به دوره قاجاريه در ايرانشهر، "سفال كلپورگان" در سراوان، سواحل زيباي عمان در چابهار و "قلعه چهل دختران" در نيكشهر و صدهها اثر تاريخي و طبيعي ديگر بر غناي استان افزوده است.
سواحل زيباي درياي عمان و در كنار منطقه آزاد اقتصادي و تجاري چابهار اين شهرستان را به جزيرهاي زيبا و ديدني براي گردشگران داخلي و خارجي تبديل كرده است.
با گذر در مناطق مختلف سيستان و بلوچستان به روشني درخواهيم يافت كه اقوام ساكن در استان به همراه سنتها و شيوههاي خاص زندگي با مجموعهاي متنوع از آداب و رسوم ويژه جاذبههاي چشمنواز و دل انگيزي را خلق كردهاند.
وجود فرقهها و مذاهب مختلف و همزيستي مسالمت آميز آنان در كنار يكديگر، آداب و سنن مختلف، طبيعت بكر، تاريخ كهن و هنرهاي دستي خود سندي از تنوع و زيبايي استان است كه بايد ديد و قضاوت كرد.
ديرينه تاريخي استان حكايت از عمق فرهنگ و هنر منطقه دارد كه به دلايل مختلف درقبل از پيروزي انقلاب اسلامي نه تنها مورد حمايت قرار نگرفته بلكه دستخوش محدوديتهايي نيز بوده است.
اما طي سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي تحول اساسي در بخش فرهنگ و هنر استان ايجاد شده است.
مجموعه اقوام ساكن در استان به همراه سنن و شيوه خاص زندگي با الگوي سكونت، آداب و رسوم ويژه و اعياد و مناسبتها برخي از جاذبههاي چشم نواز استان است.
برپايي آيينهاي شادي، دهل و سرنا و چوب بازي در سيستان و بلوچستان رونقي خاص داشته و برخي جشنها از جمله جشن برداشت محصول نيز در زمان معيني از سال در بلوچستان برگزار ميشود.
در مجالس عزاداري نيز مردم شيعه و سني استان با توجه به گرايشهاي ديني و مذهبي حضوري پررنگ داشته و پيوندي محكم را به نمايش ميگذارند.
پوشش مردان را اغلب پيراهني بلند و شلوار گشاد با چينهاي متفاوت و عمامهاي بر سر و پوشش زنان را پيراهنهاي بلند با سوزن دوزي، خامه و سرمه دوزيها زنان بلوچ تشكيل ميدهد.
موسيقي سيستان و بلوچستان از جمله هنرهايي است كه به جهت شرايط خاص استان شاخصتر از ديگر استانها بوده است.
سازهايي مثل قيچك، رباب بنجو، تنبورك، دهلك و سازهاي ضربي همچون طشت و كوزه مخصوص منطقه بلوچستان است.
البته نبايد از آيين ويژه مردم سيستان در جشنها غافل بود.
رقص شمشمير سيستان به عنوان يكي از آيينهاي سنتي در استان داراي شهرتي جهاني بوده و حتي گروه ويژه اين رقص براي اجرا به چند كشور خارجي از جمله يونان دعوت و اعزام شدهاند.
ساز و دهل سيستان نيز كه با چوب بازي همراه است در ايام مختلف از جمله اعياد و آيينهاي عروسي اجرا ميشود.
هنرهاي دستي در سيستان و بلوچستان اهميت ويژهاي داشته و نقش مهمي در ايجاد اشتغال و تامين درآمد سكنه استان ايفا ميكند.
هنرهاي دستي اقوام سيستاني و بلوچ نشات گرفته از خصوصيات اخلاقي و اجتماعي مردم است بطوري كه زنان و مردان مناطق مختلف استان آثار باارزشي را با دستهاي خود خلق ميكنند.
هنر سوزن دوزني زنان بلوچ نيز كه سابقه اي بس ديرينه دارد در نوع خود بي نظير است به طوريكه آثار خلق شده از خلاقيت آنان به كشورهاي همجوار نيز صادر مي شود.
در زمينه رفاهي و عمراني، سيستان و بلوچستان در سالهاي اخير جهش قابل توجهي را در بخشهاي مختلف و زيرساختها به خود ديده است.
سرمايهگذاري در بخشهاي مختلف و بخصوص جذب گردشگر نيز در چند سال اخير باعث تحولي شگرف در استان شده است.
البته سهم سيستان و بلوچستان از لحاظ جذب گردشگر نسبت به ديگر مناطق كشور ناچيز بوده و نيازمند توجه بيشتر به اين مساله است.
فعاليتهاي تحقيقي و پژوهشي دانشگاه زابل طي سالهاي گذشته باعث شده تا بزرگترين مجتمع تفريحي ، تحقيقي جنوب شرق كشور با عنوان مجتمع "بقيه الله اعظم " در محل چاه نيمه ها ي سيستان ايجاد شود.
اين مجتمع پنج هزار هكتاري بخشهاي مختلفي از جمله موزه تاريخ طبيعي ، مزرعه پرورش شتر مرغ ، باغ وحش با گونه هاي كم نظير ، باغ گياهان دارويي و زينتي و نخلستان را در خود جاي داده كه هز ساله صدها مسافر و علاقه مند از آن ديدن مي كنند.
وجود چاه نيمه هاي سيستان نيز سبب شده تا اين مجتمع همچون جزيره اي زيبا در اين منطقه از كشور تبديل شود.
هر چند كه طي سالها و ماههاي اخير بخشهايي از استان سيستان و بلوچستلان با مشكلاتي از جمله قهر طبيعت مواجه شده است اما با اين وجود سرزمين پهنارو همچنان سرشار از جاذبه هاي طبيعي و فرهنگي و تاريخي بكر همچنان در همه ايام سال چشم انتظار مسافران و علاقه مندان است.