تیتر (عنوان) گزارش
در خبرنویسی مشخصههای تیتر خبری توضیح داده شده است. تیتر خبر باید گویای متن آن باشد، خواننده را به خواندن متن راغب سازد و در عین حال دارای ضربه، جاذبه و زیبایی در شكل و آهنگ هم باشد.
همچنین گفته شد كه تیتر خبر باید كوتاه و بدون تكرار در كلمهها آورده شود و از كاربرد واژههای غیرمانوس در آن، خودداری شود.
تیتر گزارش كمابیش همین ویژگیها را باید داشته باشد، اما از آن جا كه از نظر ماهیت پیام، خبر با گزارش تفاوتهایی دارد، ناچار تیتر گزارش نیز باید با ملاحظههایی نوشته شود. از جمله:
1_ كوتاهی و فشردگی خاصیت اجتنابناپذیر تیتر است، اما در مورد گزارش نسبت به خبر این فشردگی را باید با عامل جذابیت كه آن نیز در تیتر گزارش غیرقابل اجتناب است، درهم آمیخت. در نتیجه معمولا تیتر گزارش امكان طولانیشدن مییابد، اما این مفصلشدن كلمهها به هر حال نباید ایجاز در تیترنویسی را مخدوش سازد.
2_ زیبایی: تیتر گزارش باید دارای جاذبه و زیبایی باشد. حتی بسیاری از روزنامهنگاران در نگارش تیتر به موزون بودن، قافیهداشتن و حركتداشتن تیتر توجه كردهاند. نكته مهم این كه به هر صورت تیتر باید با حال و هوا، موضوع، سبک نگارش و نوع گزارش متناسب باشد، بنابر این صرف توجه به زیبایی كافی نیست.
3_ رسایی: تیتر گزارش باید موضوع آن را برساند. ناممكن است كه در كلمههای محدود تیتر، بتوان تصویری از تمامیت گزارش به دست داد، اما غیرممكن نیست كه پیام و محتوای غالب گزارش را در تیتر ارایه كرد. تیتر به هر حال باید نمایانگر موضوع گزارش باشد.
4_ موثر باشد: تیتر باید خواننده را درگیر گزارش كند. به همین سبب باید واژهها و تركیبهای اثرگذار را برگزید. آوردن واژهها و عبارتها بدیع و نو و خوش ساخت، میتواند این شرط از شرایط تیتر را تامین كند.
به یاد داشتهباشیم كه تیتر باید از این چهار شرط ـ بسته به مورد و موضوع ـ تاثیر بگیرد،اما شرط مهم این است كه نگذاریم اصل موضوع و پیام گزارش قربانی این شرایط شود، یعنی اغراق در كوتاهی، زیبایی، رسایی و تاثیر ما را در موقعیتی قرار ندهد كه در تیتر، شكلی غیرواقعی و به دور از اصل گزارش ارایه شود، یعنی در تیتر، پیام و جملهای را (هر چند زیبا و رسا و موثر) بیاوریم كه نشان و نمودی از اصل گزارش نداشته باشد.
در عین حال دستورهای دیگر مربوط به تیتر در خبر، در مورد گزارش هم صدق میكند. از جمله تیتر بیمحتوا، پرسشی و منفینبودن و... ،اما گاهی این اصول را میتوان نادیدهگرفت. نكته مهمی كه تكرار آن لازم است این كه تیتر یا عنوان چون چشمانداز و دعوتكننده برای گزارش به حساب میآید و كاربرد نامطلوب آن میتواند بهترین گزارشها را از چشم بیندازد.
در زیر چند مورد از تیترهای گزارش را برای نمونه میآوریم و برای هر یک توضیحی میدهیم:
انسان ریختهای كشته مرده مد مرده
(گزارش از جوانانی كه پوششهای ناجور دارند- كیهان سال 73 - ابراهیم افشار)
هیچ یک از شرایط تیتر را ندارد،حتی آن را نمیشود بدون تامل و دستانداز خواند. تركیبهای انسان ریخت و مد مرده دور از ذهن و نارسا است.
تولید سیمان در ایران،اوضاع داغ تر میشود
(گزارش از وضعیت سیمان كشور- گزارش ویژه - ماهنامه پیام امروز- فروردین 75)
این تیتر از نظر فشردگی خوب است،اما زیبا نیست. همچنین به كاربرد واژه داغتر برای صنعت سیمان توجه كنید. اگر به جای سیمان بحث بر سر نفت یا شوفاژ یا حتی برق بود، این تیتر در جای خود نشسته بود.
بندهای وابستگی به خارج میشكند
(گزارشی در مورد سومین نمایشگاه صنعت برق ایران ـ روزنامه همشهری ـ ص 8 ـ 9 تیرماه 1375)
مثل تیتر پیش، این تیتر دچار لغزش در معناست. بند معمولا گسستنی یا بازشدنیاست، نه شكستنی.
آواره در میان آروارههای فقر از نخستین روز
(گزارشی از محله عودلاجان تهران و كار كودكان- روزنامه كار و كارگر- ص 3 چهارشنبه 20 تیرماه 75)
این تیتر امتیازهای كوتاهی، فشردگی، زیبایی_بخصوص به آرواره و آواره توجه كنید_ را دارد. از نظر معنا آوارگی در میان آروارههای فقر، اندكی سست است.
سر پل تجریش دود ایستاده
(گزارش از پایانه (ترمینال) پل تجریش- روزنامه اخبار- صفحه 4 - دوشنبه 17 اردیبهشت 75).
این تیتر با توجه به سرودی عامیانه (به جای سرپل خواجو)، تهیه شده است، اما كمتر كسی میان صورت عامیانه (وایساده) با صورت كتابی (ایستاده) ارتباط برقرار میسازد.
صبح دیروز: كنگره خلیج فارس در فرهنگ و ادبپارسی در كیش برگزار شد
(گزارش از برگزاری كنگرهای در جزیره كیش - روزنامه رسالت - صفحه3 - سه شنبه اول خرداد 1375)
صرفنظر از طولانیبودن تیتر (14 كلمه با احتساب رو تیتر) این جمله را میشد با گذاشتن گیومه خواناتر كرد: كنگره (خلیج فارس در فرهنگ و ادبپارسی) در كیش برگزار شد. این تیتر را میشد به شكلهای مختلف به منظور گریز از طولانیشدن، تكرار كلمهها و خوشآهنگی تدوین كرد.
دزفول؛ هواپیما بمب میریخت و دخترک گلهای باغچهشان را آب میداد
(گزارش از بمباران دشمن علیه شهرنشینان بدون دفاع - روزنامه كیهان- 6 اسفندماه 1365).
این تیتر از نظر تقابل سبعیت و معصومیت، خشونت و لطافت و فنآوری و طبیعت، نمونهای بسیار خوب است،اما كاربرد قابل انتقاد نقطه ویرگول، استفاده از ضمیر متصل (شان) كه به روانی تیتر لطمه میزند و كلمههای اضافی، از زیبایی و رسایی تیتر كاسته است.
میشد تیتر را این طور نوشت:
دزفول ـ هواپیما بمب میریخت و دخترک گلها را آب میداد... یا
دزفول ـ هواپیما بمب میریخت و دخترک باغچهها را آب میداد.
پزشكی مان هم دست كمی از معماری مان ندارد
(گزارشی از وضعیت دارو و پزشكی _ دكتر علی سجادیه_ ماهنامه گزارش _ شماره4 _ خرداد75)
نمونهای از كملطفی به خواننده: دو ضمیر متصل "مان": كاربرد سهو انگارانه "هم " و ظاهر و طرز تلفظ با دستانداز از ایرادهای تیتر است. میشد نوشت: پزشكی ما دست كمی از معماری ندارد یا (چنان كه در متن آمده است): پزشكان از بیمار تهیدست میگریزند.
قصه خاكستری دلالان و محتكران
(گزارشی از بازار مصرف و احتكار _ كار مریم خورسند_ روزنامه ایران ـ صفحه 5 ـ هفدهم مرداد 75)
تیتر از نظر رسایی اشكال دارد. چگونه باید مواد غذایی را به قصه، آن هم به رنگ خاكستری آن (كنایه از غمانگیزبودن؟) ربط داد؟ كاربرد واژه قصه از جدیبودن پدیدهای با عنوان احتكار نمیكاهد؟ استعاره خاكستری، برای همه خوانندگان تعریف شدهاست؟
دست نگهدارید! این ظرف سرطانزاست
(گزارش در مورد سرطانزابودن مواد پی.وی.سی _ روزنامه كیهان _ 14تیرماه 1355_ صفحه 5)
این تیتر در كنار عكسی از یک مرد كه ظرف پلاستیكی ماست را حملمیكرد، كار شد. تیتر باتوجه به پیامی كه داشت و عكس مطلب، موثر افتاد. این مورد از جمله تیترهای جنجالی است.
خزر در خطر: باید زودتر جنبید
(گزارشی در مورد آلودگیهای زیست محیطی دریای خزر _ مجله صنعت حملونقل _شماره 150 _ خرداد 75 _ ویژهنامه)
تیتر از نظر كاربرد دو واژه هم شكل و هم آوای خطر و خزر كار مناسبی است. به كوتاهی و فشردگی تیتر هم باید توجه كرد،اما تیتر مشخص نمیكند كه چگونه خطری در كمین خزر نشستهاست: خزر در خطر آلودگی: باید زودتر جنبید
تهران شهر بیفاضلاب
(گزارشی در مورد سابقه فعالیت برای احداث امكاناتی در جمعآوری فاضلاب تهران - نشریه همگامان - شماره 48 صفحه 22)
تسامح در تیتر ـ مگر میشود شهری فاضلاب نداشتهباشد؟ امكان جمعآوری یا هدایت فاضلاب مطرح است،اگر نه فاضلاب وجود دارد. در ضمن پس از واژه تهران حتما نشانهای كه مكث یا فاصله را برساند، لازم است.
از ارایه این نمونهها ونمونههای متعددی كه هر روز میبینیم ، قصد خردهگیری در میان نیست. آن چه اهمیت دارد، تاملی است كه باید در نگارش تیتر صورت گیرد. البته باید این نكته را در نظر گرفت كه برای تدارک یک تیتر بیعیب، جاذب، گیرا و عالی گزارشگر یا سردبیر وقت چندان زیادی ندارد.
الزام وقت بخصوص در مورد روزنامه نویسنده تیتر را زیر فشار میگذارد، اما تمرین و عادت به اندیشه پیش از نگارش تیتر در این زمینه كمک بزرگی است. امروز نشریهها و روزنامههای موفق كس یا كسانی را در تحریریه فقط برای نگارش تیتر به خدمت میگیرند. تیترزن كسی است كه همه نكتههای گفته شده را در كوتاه ترین زمان ممكن در ذهن مرور میكند و بهترین انتخاب ممكن را ارایه میدهد.
*با ادای احترام به تمامی اساتید،کارشناسان و صاحبنظران ارتباطات در تدوین مطالب فوق بیشتر از منابع ذیل استفاده شده است:
1 _ بدیعی،نعیم و حسین قندی_ روزنامه نگاری نوین _ تهران _ انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی _ 1378
2 _ معتمدنژاد، کاظم با همکاری دکتر ابوالقاسم منصفی _ روزنامه نگاری _ تهران انتشارات مرکز نشر سپهر _ 1382
3 _ توکلی،احمد_ گزارش نویسی در مطبوعات _ انتشارات موسسه ایران _ 1376
4 _ روغنی ها،محمدتقی_ گزارشگری کاربردی برای رسانه های جمعی _ تهران _ انتشارات روزنامه ایران _ 1382
5 _ جزوه های آموزشی خبرگزاری ایسنا