مصاحبه (INTERVIEW) چیست؟
مصاحبه پرسش و پاسخی است كه میان دو یا چند نفر به منظور انتقال یك پیام خبری یا غیر خبری تحت تاثیر عوامل درون سازمانی و برون سازمانی صورت می‏گیرد.

اركان مصاحبه:

1ـ مصاحبه كننده    
2ـ مصاحبه شونده      
3ـ موضوع   
4 ـ هدف 
5 ـ رسانه  
6ـ مخاطب

*چرا مصاحبه می‏كنیم؟

1 ـ برای كسب خبر.        
2 ـ شناخت مصاحبه شونده (خاص - عام).
3 ـ آشنایی مخاطب با یك رویداد یا یك شخص.
4ـ رفع ابهام.      
5 ـ ایجاد ارتباط میان مردم ( مخاطب)  و مصاحبه شونده.
6 ـ بزرگ كردن موضوع یا مطرح كردن یك خبر.
7ـ كوچك كردن موضوع یا تحقیر یك فرد.
8 ـ مخاطب یابی و مخاطب سازی.   
9 - ایجاد فضا، جو و موقعیت ویژه و جریان دادن به افكار عمومی.
10ـ مستند كردن اخبار.
11 ـ آشنایی با مصاحبه شونده.
12 ـ تامین منابع و امنیت ملی.

در هر حال، هدف اصلی مصاحبه مخاطب است نه مصاحبه شونده.

***ویژگی های مصاحبه كننده(INTERVIEWER)

1ـ كسی كه شم خبری دارد.
2ـ دارای ذوق و قریحه و استعداد نویسندگی است.
3ـ كنجكاو و نكته سنج است.
4ـ توانایی جوشش و در آمیختگی با طبقات و اقشار مختلف را دارد.  
5 ـ سریع الانتقال است و قدرت تفكر و تصمیم‏گیری دارد.
6 ـ صبور و بردبار است،آدم عجول روزنامه نگار نمی‏شود! 
7ـ دارای اطلاعات، دانش، بصیرت و هوشندی است.
8 ـ پایبند به اصول اخلاق حرفه‏ای است.  
9- چالاك و ریسك‏پذیر است.
10ـ غرور و تكبر ندارد و گزافه گوی نیست.
11ـ متعصب نیست.   
12ـ حافظه خوبی دارد. 
13ـ خوب حرف می‏زند و خوب تحلیل می‏كند.

***ویژگی های مصاحبه شونده(INTERVIEWEE)

1_كسی كه می‏خواهد مصاحبه رابه نفع خود پایان دهد.
2_ دارای اطلاعات لازم در مورد موضوع مورد بحث است یا ادعا می‏كند كه اطلاعات دارد.
3 _علاقه‏مند به تحقیر خود نیست و به هیچ وجه نمی‏خواهد او را كسی بدانیم كه دانش او در قبال موضوع كم است. 
4_ مصاحبه شونده اگر در شرایطی قرار گیرد كه ناچار به ارایه اطلاعات شود و موقعیت او تضعیف شود،سعی می‏كند در برابر پرسش‏ها گارد گرفته و مسیر مصاحبه‏ را تغییر دهد.

***مراحل انجام یك مصاحبه
1_ تعیین موضوع
2_ مطالعه و شناخت موضوع
3_ شناخت جایگاه حقوقی و اجتماعی مصاحبه شونده و شناخت شخصیت مصاحبه شونده
4_ طراحی و تعیین پرسش ها  
5 _ گرفتن وعده مصاحبه

***موضوع در مصاحبه
1- موضوع،كسب خبر از نهاد یا اجزایی است كه منبع خبر محسوب می‏شوند.
2- موضوع، جمع آوری اطلاعات تكمیلی در مورد موردی است كه قبلا عنوان شده یا اتفاق افتاده است.
3- موضوع، شخص یا اشخاصی هستند كه شناخت آنان برای مخاطب مفید است.

***راههای دستیابی به موضوع مصاحبه:
1 ـ آرشیو سازمان ها و پرونده آنها    
2 ـ كار با شبكه‏های اطلاعاتی و ارتباطی
3 ـ آرشیوهای روزنامه‏ها و اشخاص
4ـ كسب اطلاعات و نظر كارشناسان و صاحبنظران و همكاران ( خالی الذهن بودن،اختیار مصاحبه را به دست  مصاحبه شونده می‏دهد.)

*دانستن هدف از مصاحبه پیش از گفت وگو:
روزنامه نگار معمولا پیش از طرح پرسش از منبع یا مصاحبه شونده، هدف اساسی و پایه ای دریافت اطلاعات  از او را بررسی می كند.
او پیش از طرح پرسش، طرحی كلی از كاربرد آن گفت و گو،در خبر یا گزارش را می سنجد تا بداند آن اطلاعات حاصل گفت و گو  را در كجای مجموعه خبر یا گزارش باید جای داد. در جریان گفت و گو نیز، همچنان باید در همان اندیشه كاربرد اطلاعات در نوشتار خود باشد و بیندیشد كه این حرف و اطلاعات تازه چگونه نوشتار را شكل یا تغییر می دهد. مهمتر این كه خبرنگار بهتر است پیش از مصاحبه یا در جریان مصاحبه، مستقیم به كمبودها و نیازهای خود یا گزارش خود فكر كند كه اكنون آن مصاحبه، باید آن كمبودها را تامین كند.
عیبی ندارد كه این كمبودها را روزنامه نگار در حاشیه دفتر خود یا در صفحه طرح، یادداشت كند. این كار جدا از این كه موجب می شود خبرنگار پرسش های روشن و دقیقی را طرح كند، او را از مراجعه دوباره برای طرح مجدد پرسش ها و كسب اطلاعات لازم در مراجعه های بعدی بی نیاز می سازد. گاهی این مراجعه مجدد، غیرممكن می شود و خبرنگار بدون اطلاعات آن مجبور می شود، مطلب را بنویسد.

*مكالمه مصاحبه نیست :
در مكالمه می توان موضوع واحد، متعدد یا حتی گم شدگی موضوع داشت،اما در مصاحبه موضوع واحد است و هدف معین و مشخص است.
برای مكالمه،رسانه و مخاطب وجود ندارد، در حالی كه در مصاحبه برعكس است.

*مطالعه كافی و گسترده پیش از مصاحبه
روزنامه نگار نباید از این پروا كند كه خود را بی اطلاع نشان دهد (بی اطلاع نشان دادن با بی اطلاع بودن تفاوت دارد)، اما درست نیست كه به بی اطلاعی خود بنازد. پیش از مصاحبه با كس ـ یا اشخاص ـ روزنامه نگار بهتر است در مورد مصاحبه شوندگان و موضوع مصاحبه، مطالعه و تحقیق كند، همچنین در مورد هر آنچه به مصاحبه شونده و موضوع ارتباط دارد. این كار جدا از خواص دیگر، از بی خبری خبرنگار و غفلت او كه ممكن است موجب به اشتباه افتادن و گمراهی او شود،جلوگیری می كند.

***ویژگی‏های پرسش در مصاحبه
1ـ پرسش باید به طور مستقیم یا غیر مستقیم مصاحبه شونده را به هدف نزدیك كند،یعنی پرسش معطوف به هدف باشد. 
2- پرسش باید صریح و واضح باشد.
3ـ شان و منزلت مصاحبه شونده را رعایت كند.
4ـ فاقد تعارف و القاب بی مورد باشد.
5 ـ پرسش نباید در قالب باز پرسی و یا گفت‏وگویی صمیمانه و خودمانی باشد.
6ـ پرسش ها  باید از یك نظم منطقی پیروی كند.
7- پرسش نباید به گونه‏ای طراحی شود كه پاسخ یك كلمه‏ای باشد. ( بله یا خیر )
8- پرسش نباید مركب باشد،زیرا ممكن است فقط بخشی از آن مورد توجه پرسش شونده قرار گیرد و بخش دیگر فراموش شود.
9- پرسش باید بیانگر تسلط مصاحبه كننده بر موضوع باشد.
10ـ پرسش باید طوری طراحی شود كه پرسش شونده، چاره‏ای جز پاسخ صریح و مستقیم نداشته باشد.

***انواع پرسش در مصاحبه
در نحوه تنظیم پرسش ها هدف از مصاحبه در نظر گرفته می شود؛
1ـ كلی: اگر هدف از مصاحبه،گرفتن پاسخ های كلی است.
2ـ جزيی: اگر هدف كسب اطلاع از جزییات است.

***ویژگی‏های پرسش های كلی
1_ جواب كلی دارد.
2_ معمولا مدت مصاحبه را طولانی می‏كند. 
3_ فضای حاكم بر مصاحبه گرم و صمیمانه است، چون مصاحبه شونده مجبور نیست الزاما به پرسش‏های خاصی پاسخ دهد.
4_ پاسخ‏های كلی به پرسش‏های كلی، معمولا حجمی از اطلاعات را نیز به دنبال دارد كه ممكن است در متن آنها نكات مهمی وجود داشته باشد.
5_ در پرسش كلی، كنترل مصاحبه در اختیار مصاحبه شونده است.

***ویژگی‏های پرسش های جزيی
1_ روشن كننده جزییات است.   
2_ حجم كمتری از اطلاعات را توضیح می‏دهد.    
3_ مدت زمان مصاحبه عموما كوتاه تر است.
4_ فضای حاكم بر مصاحبه سرد است. 
5 _ كنترل مصاحبه در اختیار مصاحبه كننده است.

*در هر مصاحبه دو گونه پرسش مطرح می‏شود:
1_ اولیه 
2_ ثانویه

پرسش‏های اولیه: پرسش‏هایی است كه از پیش طراحی شده، اما ممكن است در جریان مصاحبه تغییر كنند.

پرسش های ثانویه: در جریان مصاحبه بر اساس پاسخ‏های مصاحبه شونده یا براساس فضای محیط مصاحبه مطرح می شوند.

نكته: دربسیاری از موارد پرسش‏های ثانویه مهم‏تر از پرسش‏های اولیه است.

***عوامل تاثیر گذار در طراحی پرسش

1_ تسلط بر موضوع
2_ شناخت قبلی مصاحبه شونده 
3_ هدف مصاحبه 
4_ زمان، مكان و مدت مصاحبه
5_ شخص مصاحبه شونده ( طراحی پرسش براساس شخص یا اشخاص خاص) 
6_ تجربه مصاحبه كننده
7_نوع مصاحبه: گسترده، آزاد
8_ روش‏ مصاحبه: كتبی، تلفنی، حضوری

بهترین روش در زمان طفره رفتن مصاحبه شونده از پاسخ، تكرار پرسش به شكل های گوناگون در زمان مصاحبه است و گفتن این كه با كارشناسان دیگر نیز در این زمینه مصاحبه شده است. داشتن تاریخچه ای از پاسخ های مصاحبه شوندگان دیگر می تواند راهگشا باشد.
هنگامی كه قبل از مصاحبه امكان تحقیق وجود نداشته باشد،استفاده از ارزش های خبری (كه، كجا، كی و چه، چرا،چگونه ) در پرسیدن پرسش های مصاحبه می تواند بكار گرفته شود.
همچنین فرمول آرمه نیز در برخی از مصاحبه ها كه امكان تحقیق در زمینه موضوع وجود ندارد،بخصوص در بحث های اقتصادی و طرح های عمرانی می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

فرمول آرمه:  (زمان آغاز طرح، ارایه راهكارها،موانع، هدف و هزینه ها )

***ترفندهای مصاحبه
1ـ كلید هر مصاحبه چرا است، سعی كنید از این كلمه در هر جا كه نتوانستید پرسش ثانویه طرح كنید استفاده كنید تا سكوت حاكم بر مصاحبه را بشكنید.
2ـ پرسش‏ها را از مهمترین مسایل شروع كنید تا به موارد كم اهمیت ختم شود، گرچه استثنا نیز وجود دارد.
3 ـ شروع مصاحبه نباید طوری باشد كه احساس تنش در فضای مصاحبه پیش آید.
4ـ هر كجا نتوانستید به پرسش ثانویه برسید یا حواستان به پاسخ مصاحبه شونده نبود !! یا پاسخ او را به خوبی درك نكردید، از جمله لطفا بیشتر توضیح دهید،استفاده كنید.
5 ـ اداره مصاحبه و كنترل و هدایت آن مهمترین عامل در انجام یك مصاحبه موفق است.
در این باره به نكات زیر توجه كنید:
 الف ) مبارزه با سكوت.
 ب ) توجه به سخنان مصاحبه شونده و دقت در سخن گفتن.
 ج ) سماجت توام با طمانینه برای رسیدن به پاسخ.
 د ) نسبت به عدم پاسخ مصاحبه شونده عقب نشینی نكنید.
 ه ) مصاحبه شونده را عصبانی نكنید،چرا كه ممكن است منجر به شكست مصاحبه شود،اگر چه استفاده ماهرانه از این روش گاه لازم است.

ضعف های ناشی از مصاحبه شونده و مصاحبه کننده
 
 الف ) ضعف های ناشی از مصاحبه شونده
1_ عدم تمایل به شركت در مصاحبه
2_ ضعف مدیریتی
3_ عدم اعتماد متقابل
4_ عدم اعلام نظر  به خاطر حفظ امنیت شغلی، منافع گروهی یا فردی اعم از سیاسی یا غیر سیاسی
5 _ عدم وجود قانون كه مصاحبه شونده را ملزم به ارایه اطلاعات كند.

ب) ضعف های ناشی از مصاحبه كننده
1_ عدم تسلط بر موضوع
2_ گم كردن هدف مصاحبه در نتیجه به بیراهه رفتن موضوع اصلی 
3_ عدم شناخت قبلی مصاحبه شونده
4_ احساس حقارت و خود كم بینی
5_ كم تجربگی مصاحبه كننده
6_ عدم خلاقیت، سرعت انتقال، هوش و ذكاوت
7_ عدم امنیت شغلی

***خصوصیات یك مصاحبه جذاب
1_ پرسش‏های غیر كلیشه‏ای و جواب‏های غیر كلیشه ای
2_ پرسش‏های غیر منتظره و غیر قابل پیش بینی
3_ كشمكش و چالش و درگیری ( البته قطعا غیر فیزیكی ! ) در مصاحبه
4_ ریتم ، توازن و ساماندهی مناسب مصاحبه
5_ طولانی نبودن بی جهت مصاحبه
6_گره گشایی از تمام پرسش‏ها
7_ لید و تیتر مناسب و تاثیر گذار

***ارایه اطلاعات در مصاحبه
1_ اطلاعات مصاحبه شونده مستقیما منوط به پرسش است.
2_ اطلاعات سر ریز مصاحبه شونده كه موجب عكس العمل مثبت و گرفتن خبر بیشتر می‏شود.
3_ اطلاعاتی كه از طریق توجه دقیق و كامل نسبت به محیط بدست می‏آید.

*با ادای احترام به تمامی اساتید،کارشناسان و صاحبنظران ارتباطات در تدوین مطالب فوق بیشتر از منابع ذیل استفاده شده است:

1 _ بدیعی،نعیم و حسین قندی_ روزنامه نگاری نوین _ تهران _ انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی _ 1378
2 _ معتمدنژاد، کاظم با همکاری دکتر ابوالقاسم منصفی _ روزنامه نگاری _ تهران انتشارات مرکز نشر سپهر _ 1382
3 _ محسنیان راد، مهدی _ روش های مصاحبه خبری _ تهران _ مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه ها _ 1380
4 _ دان ،سوزان _ شیوه های مصاحبه در مطبوعات _ ترجمه علی ایثاری کسمایی و یونس شکرخواه _ انتشارات موسسه ایران _ 1376
5 _ توکلی،احمد _ مصاحبه خلاق _ تهران _ انتشارات خجسته _1377
6 _ جزوه های آموزشی خبرگزاری ایسنا