كنكاشي به معماري قلاع مهم بلوچستان

          در شهرستان ايرانشهر 16 تپه تاريخي) پيش از ميلاد مسيح( ، 4 محوطه باستاني و27 قلعه توسط ميراث فرهنگي شناسايي شده است واين نشان از تمدن وفرهنگ ديرين اين سرزمين كهن دارد. يكي از قلاع تاريخي ومهم اين شهر كه به محض ورود توجه هرمسافري را به خود جلب مي كند و او را به شگفتي وحيرت وامي دارد قلعه ايست كه در مركز شهر ايرانشهر وبنام قلعه ناصري يا دوست محمد خان مشهــور مي باشد وقدمت آن به اواخر دوره قاجاريه مي رسد وبه دستور ناصر الدين شاه قاجار ساخته شد0 با توجه به اقليم وشرايط زيستي هرمنطقه  نوع فرم هاي بكاررفته معماري هر منطقه نيز مجزا است وهمه نشان از تنوع آب وهوايي كشورماست 0 كه معماران ما توانسته اند با تكيه بر اصول ومباني  معماري ايران  به خلق شگفتي پرداخته اند.                                    آثار تاريخي به ثبت رسيده اين شهرستان در فهرست آثار ملي ايران  عبارتنداز: قلعه قديمي بمپور، قلعه بزرگ ايرانشهر ، ساختمان قديمي بهداشت محيط وباغ خالصه بمپور است.

قلعة بمپور:

          قلعه قديمي بمپور يكي از قلاع مهم بلوچستان مي باشد 0 اين قلعه بر فراز تپه اي ساخته شده است ومربوط به اواخر دوره اشكانيان واوايل ساسانيان مي باشد 0 نوع معماري بكار رفته در مجموعه ،الهام گرفته از معماري دوره اشكانيان وساسانيان بوده ومصالح بكار رفته در اين قلعه تماما از خشت وگل ميباشد وداراي قسمت هاي مجزا از يكديگر از جمله شاه نشين ، سرباز خانه ، اصطبل ، عامه نشين و000 ميباشد 0 قسمت شاه نشين در ارتفاع بالاتري از بخش هاي ديگر قرار گرفته است 0 گرداگرد اين قلعه توسط برج ، بارو وحصار مرتفع وكنگره دار محصور است واستحكامات استوانه اي در زوايا وطول

حصارهاي دفاعي اين قلعه به منظور ديده باني تعبيه شده است0 اين بناي عظيم تاريخي در دوره هاي مختلف طبق سبك معماري رايج ومختص آن دوره به مرور زمان مورد مرمت قرار گرفته ، والحاقاتي به آن افزوده شده است0

      قلعه تاريخي بمپور ، ياد آور فرهنگ غني اين سرزمين مي باشد ودوره هاي مختلف تاريخي را از سر گذارنده وهنوز هم پابرجا ست 0  بخشي از حصار جنوبي وغربي اين قلعه توسط ميراث فرهنگي استان مرمت شده است0

§               پي يابي فضاهاي داخلي قلعه ايرانشهر

                با پي يابي فضاهاي داخلي قلعه ايرانشهر جلوه هايي ازمعماري اين قلعه نمايان گشت در مرداد ماه سالجاري با حضور هيئت  باستانشناسي مركب از 5 نفر عمليات پي يابي قسمتي از معماري داخلي  بخش تخريب شده قلعه ايرانشهر به جهت مرمت واحياء شروع شد0

           اين هيات اعزامي در مدت 45 روز از عمليات پي گردي موفق شدند قسمتي از فضاهاي داخلي كه شامل مجموعه حمام قديمي درشمال شرقي قلعه، بخشي از شاه نشين وساختمانهاي قديمي درضلع جنوب شرقي  را پي يابي وپلان وضع موجود را برداشت نمايند وهمچنين بايد افزود0 مجموعه حمام قديمي كه سبك معماري بكار رفته آن مربوط به دوره قاجار مي باشد مصالح بكار رفته در اين حمام خشت ، آجر ، ماسه آهك است0 اين حمام قديمي شامل سه خزانه آب گرم ، آب سرد ولرم وسيستم تهويه مناسب ويكنواخت هوا وبخشهاي متعدد اين مجموعه قديمي به ارزش آن افزوده است وتركيب فضاي وردي حمام با قسمت هاي مختلف آن نمودي كامل از معماري اصيل ايراني است. درقسمت شاه نشين ، تقارن ، توازن  وانعكاس كه از مفاهيم بنيادي در معماري سنتي ميباشند ديده ميشود0

        در آبان ماه سال جاري فصل جديدي از مرمت وباز سازي قلعه ايرانشهر آغاز شده است. برنامة مرمت وباز سازي قلعه، كه شامل فازهاي مختلفي به شرح زيـــر  مي باشد. فاز اول مرمت وانــدود كاه گل حصار جنوبي وشرقي ، فاز دوم اجراي سيمگل  فضاي ورودي وفاز سوم باز سازي حمام قديمي در قسمت شمال شرقي قلعه ،  و ادامه بازسازي حصار قلعه بمپور نيز در رديف برنامه هاي مرمتي در سال جاري قراردارد 0 در برنامه سال جاري اولويت بر آموزش افراد بومي وعلاقمند به انجام كارهاي فني و تخصصي درزمينه مـــرمت مي باشد.

شهرستان سراوان

        شستون با وسعت 23880 كيلومتر مربع وتعداد 220000 نفر داراي 6 بخش و نيز 13 دهستان وتعداد 628 پارچه آبادي مي باشدو  شهر سراوان با جمعيتي در حدود 25000 نفر بعنوان مركز شهرستان ايفاي نقش مي كند0

         از جمله بخش هاي مهم آن مي توان به بخش هاي مركزي، بم پشت ،جالق ، سيب وسوران وزابلي وهيدوچ اشاره نمود 0

        اين شهر داراي دو رشته قنات مي باشد كه زمينهاي كشاورزي وباغات ونخيلات آن از اين طريق آبياري مي شوند . قناتهاي سراوان قدمت طولاني دارند  و در حدود صد سال قبل توسط ميرعبدالله پدر مير باران احياء گرديدند ومورد بهره برداري مجدد قرار گرفتند 0

پيشينه تاريخي شهرستان سراوان

        از آثاربدست آمده درشستون معلوم مي شود كه اين شهرستان داراي سابقه تاريخي وقدمتي بسيار كهن ميباشد قبل از سال 1305 خورشيدي نام اين محل شستون يا سراستون يا شهستان كه بتدريج به وسعت آن افزوده شده وبه سراوان تغيير نام يافته است0

       تعداد آثار تاريخي شناخته شده شهرستان 125 اثر ميباشد كه از اين تعداد 17اثر آن در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است0در اين شهرستان حدود 21 قلعه شناخته شده وجود دارد كه از برجسته ترين آنها مي توان  به قلعه تاريخي سب ، قلعه دزك ، قلعه كنت ، قلعه كهنه و قلعه شيشه ريز نام برد.

1-           قلعه تاريخي سب :

         بناي فعلي اين قلعه با قدمتي در حدود151 سال در فاصله 45 كيلومتري شهر سراوان واقع گرديده است اين قلعه از دو قسمت حاكم نشين وعامه نشين تشكيــــل شــده است كه در قسمت عام نشين داراي اصطبل و انبارنيز مي باشد ضمنا اين قلعه داراي دو حلقه چاه يكي درقسمت حاكم نشين وديگري در قسمت عامه نشين ميباشد0ارتفاع قلعه حدود 30 متر مي باشد كه مجهز به برجك ونيز تيركش مي باشد در قلعه مذكورتا سال 1344 طايفه ميـــرمــرادزهي 

ساكن بوده وسپس متروكه گشته ودر سال 1370 بعنوان يك اثر تاريخي وفرهنگي بمنظور بازسازي ومرمت تحت حفاظت سازمان ميراث فرهنگي قرارگرفت وهم اكنون در فهرست آثار ملي كشور نيز به ثبت رسيده است وپايگاه حفاظت آثار تاريخي نيز در آن مستقر گرديده است0

2- قلعه تاريخي دزك:

       قلعه بلقيس(قلعه دزك) در فاصله 3 كيلومتري شهر سراوان در روستاي دزك بنا گرديده است قلعه مورد نظر مربوط به دوره اسلامي است وداراي خندق وآسياب آبي نيز بوده وتا قبل از سال 1307 مورد استفاده نيز قرار مي گرفته است ودر سال 1307 با يورش قواي رضا خاني بتوپ بسته شد و بكلي تخريب گرديد وهم اكنون تحت حفاظت سازمان ميراث فرهنگي قرار گرفته است0

         ضمنا اين شهرستان داراي پانزده تپه ومحوطه ما قبل تاريخ است كه مي توان به تپه هاي روباهك- قلعه ملا- قلعه بزراد- ميل مارو- كلاتك – آسپيچ – كلاتك بخشان – تپه سپيد- تپه حدوگان- تپه ميرعمر جالق – تپه مهتاب خزانه كوهك اشاره نمود0

        اين شهرستان در حدود هفت قبرستان تاريخي وماقبل تاريخ دارد كه برجسته ترين آنها  قبرستان قديمي گشت مي باشد.تعدادي درخت كهنسال نيز در اين شهرستان وجود دارد كه مي توان از درخت سروسرجو باقدمتي 1500 ساله  ودرخت سرو سوران در روستاي سوران  نام برد0

          ضمنا تعدادي ساختمان قديمي دراين شهر وجود دارد كه تحت حفاظت ميراث فرهنگي مي باشند كه مي توان به ساختمان بهداشت محيط – ساختمان فرمانداري قديم – دبستان شهيد قلنبر – دبستان دهخدا وتعدادي ديگر ساختمان قديمي در جالق و سوران اشاره كرد.

مسجد جامع دزك :

           اين مسجد قديمي در روستاي دزك با قدمتي بسيار كهن داراي چله خانه ميباشد كه مردم مسلمان در اين چله خانه بمدت چهل شبانه روز در آنجا با خداي خود راز ونياز مي كردند وبه عبادت مي پرداختند. وهم اكنون نيز اين مسجدمحل استقرار نماز گزاران ميباشد0

سنگ نگاره هاي بلوچستان

          استان پهناور سيستان وبلوچستان از دير زمان بخاطر دارا بودن شرايط اقليمي متنوع محل مناسبي براي زندگي و استقرارهاي اوليه بشر خصوصا در عصر پيش از تاريخ بوده است0  با توجه به مطالعات محدود صورت گرفته در بلوچستان سابقه سكونت بشري در آن حداقل به حدود يكصد هزار سال قبل وعصـر پارينه سنگي يا سنگ قديم باز مي گردد0

          از عمر كره زمين حدود 5/4 ميليارد سال مي گذرد ومي توان گفت اولين انسان نماها حدود 5/2 ميليون سال پيش بر روي زمين ظاهر شده واز اين زمان تا حدود پنج هزار و پانصد سال پيش عصر پيش از تاريخ بشر ادامه داشته واز دوران آغاز تاريخي بشر تا كنون بيش از 6 هزار سال نمي گذرد از سوي ديگر در عصر پيش از تاريخ بخاطر عدم اختراع وكتابت عدم ثبت وضبط وقايع منابع اطلاعاتي باستان شناسان ومحققان بسيار اندك است وبه مطالعه آثار وشواهد سكونتي غير مكتوب بشري محدود مي شود اينگونه آثار مطالعاتي را ميتوان در تپه ها ،غارها ، پناهگاههاي سنگي ، محوطه هاي باستاني در كنار رودخانه ها يا منابع آبي وبطور كلي در محلهاي استقرار يا زندگي بشر اوليه جستجو نمود0 اين آثار ومدارك مطالعاتي طيف وسيعي از آثار همانند بقاياي معماري، انساني ، جانوري ونباتي ( حتي گرده هاي گياهي) وساير ابزار وادوات و اشياء سنگي ، سفالي ، استخواني و000 دست ساخته بشري را در بر مي گيرد0

          در مطالعه زندگي بشر در دوران پيش از تاريخ در مناطق كوهستاني نقاشي يا حكاكي بر روي سطح صخره ها وسنگ ها از اهميت خاصي برخوردار است0

          دو گونه عمده نقوش بر روي سطوح صاف وهموار سنگها يا سينه صخره ها در اين دوره مشاهده مي شود 

كه يكي از نقاشي هاي صخره اي است كه عموما با رنگهاي متنوع با منشاهاي گياهي يا حيواني ويا معدني ( اكسيدهاي فلزي ،آهن ، مس يا منيزيم و000) ترسيم شده اند. و عموما شامل نقوش حيوانات گوناگون آن عصرند كه بصورت كاملا واقع گرايانه اي ( ناتورالسيم) كشيده شده اند اين گونه نقوش را غالبا در درون غارها وپناهگاههاي سنتي وشكاف كوهها مي توان يافت ومعمولا داراي قدمت نسبتا بيشتري مي باشند0

           نقوش دسته دوم كه نقوش كنـــــده شده بر روي صخره ها مي باشند كه خود نيز بردو گونه اند0 يكي نقوش برجسته يا نقوش مثبت وديگري نقوش كنده يا نقوش منفي0  نقوشي كه اطراف نقش كنده شده ونقش به صورت برجسته تر از زمينه ديده مي شود نقوش برجسته محسوب شده وعموما متعلق به دوران تاريخي وبعد از آن هستند0 ونقوشي كه خطوط اصلي نقش بصورت كنده است نقوش منفي يا نقوش كنده محسوب مي شوند كه عمدتا اين نقوش متعلق به دوران پيش از تاريخ مي باشند كه دراينجا از اين نقوش به نام نگار كند ،يا تحت نام عام سنگ نگاره ياد مي كنيم0

         سنگ نگاره ها از اهميت خاصي در مطالعات جوامع بشري در عصر پيش از تاريخ برخوردارند0 چرا كه در عصري كه خط كتابتي وجود نداشت براي انتقال مفاهيم ذهني خود به ديگران از اينگونه شيوه ارتباطي استفاده نموده اند0 كه كاربرد اين شيوه تا عصر حاضر نيز ادامه دارد0

         بر خلاف سيستان كه بصورت دشتي هموار است، بلوچستان داراي ناهمواريهاي وكوهستانهاي فراوان وآب وهوايي متنوع مي باشد0 وجود رودخانه هاي كوچك وبزرگ در ميان دره هاي كوهها آبشخوري مناسب براي حيوانات وبه همين نسبت شكارگاهي مناسب براي شكارچيان در زمانهاي قديم بوده است0 سطوح نسبتا صاف وهموار صخره كوهها محل مناسبي براي ترسيم وثبت وقايع روزمره عصر پيش از تاريخ بوده است

  انسان شكارگر درتــداوم سنت نگارگري ونقاشي دهها هزار ساله غارها اقدام به ترسيم طبيعت وحش پيرامون خود نموده است0

تداوم اين تفكر وسنت شكار را در حال حاضر نيز مي توان در جوامع ابتدايي نقاط دور افتاده دنيا مشاهده نمود0 در شهرستان هاي مختلف بلوچستان نگار كند يا سنگ نگاره  ودر مواردي نقاشيهاي (بارنگ) فراواني را مي توان بر روي سينه سنگها مشاهده نمود كه در ادوار مختلف به تناوب ايجـــاد شده اند 0 از جمله اين شهرستانها مي توان به شهرستا نهاي ، سراوان خاش ، نيكشهر وقصرقند وايرانشهر اشاره نمود كه در اين ميان تا حدي سنگ نگاره هاي شهرستان هاي سراوان ونيكشهر مورد شناسايي مطالعه قرار گرفته است 0

سنگ نگاره هاي شهرستان سراوان:

         رشته كوههاي سياهان در شمال اين       شهرستان در خود تعداد متنابهي از اينگونه محل هاي داراي حكاكي هاي صخره اي يا نگار كند را در خود جاي داده است0

       اين رشته كوه از يك سو ، از ناحيه سرحد بلوچستان وحوالي ” تفتان ” شهرستان خاش بنام كوههاي ” مورپيش” و” گزور” شروع شده ودر ادامه مسير بطرف شرق از شمال شهر سراوان گذشته ودر ناحيه مرزي ” كوهك” از مرز شرقي كشورايران خارج در محلي بنام ”

سبز كوه” در حوالي شهر ” پنج گور” وارد كشور پاكستان شده واين رشته كوهها پس از عبور از شهر ” كويته” با مرتفع ترين قلعه آن بنام ” بز كوه ” بنام ” كوههاي سليمان” شناخته مي شود در ميان اين رشته كوه در شمال شهر سراوان دره هاي متعددي وجود دارد كه در اكثر قريب به اتفاق آنها اين گونه نقوش ديده مي شود0

       از مهمترين مناطق شهرستان سراوان كه در آن از اينگونه سنگ نـگاره ها شناسايي شده، مي توان به كوه مهرگان ” دره كنديك” دره شير وپلنگان دره دار ساوات ، دره درو نزك، دره هلي ، كوه تونان سب وسوران ونقاشي هاي صخره اي پير گوران روستاي ناهوك سنگ نگاره هاي سر دشت ناهوك ودره نگاران وگشت وغيره اشاره نمود0

        نقوش اين سنگ نگاره متعلق به ادوار مختلف زندگي بشر از حدود ده هزار سال قبل تادوران معاصر مي باشد كه ايجاد برخي نقوش جديد باعث محو نقوش قديم تر شده است.

سنگ نگاره هاي كوه مهر گان:

         اين كوه كم ارتفاع با ارتفاعي حدود 40 متر در فاصله 400 متري حومه شرقي شهرسراوان قرار گرفته است. برفراز اين  كوه برروي صخره هاي نسبتا صاف و هموار آن نقوش كند فراواني ديده مي شود كه از جمله مهمترين موضوعات نقوش آن مي توان به نقوش شكار حيوانات علفخواري همانند غزال  وجيبر وبز كوهي توسط انسانهايي سوار براسب ونقوش سمبلك ونمادين اثر پا ودست وهمچنين نقوش شطر نجي ( زمينهاي زراعي ومالكيت) ونقوش انساني يا حيواني همچون نقش دو انسان در حال گفتگو با يكديگر ويا نقش يك بز ويك غزال يا جيبر وغيره اشاره نمود0

سنگ نگاره هاي كوه تونان:

        اين نگار كندها در فاصله حدود 21 كليو متري جنوب شرقي روستاي سب از بخش سب وسوران شهرستان سراوان ودر دامنه كوهي بنام تونان پراكنده است0

        در اين محل بر خلاف ساير سنگ نگاره هاي شناسايي شده اكثر قريب به اتفاق آنها متعلق به دوره اسلامي ( حدود سده هشتم هجري) مي باشد0 در دل اين كوه غاري كم عمق ( پناهگاه) بنام سوراخ يا غار رنگي ودر پاي كوه تلي انباشته از لاشه سنگ بنام قبر زنگي شهرت دارد0 برروي سطوح صخره هاي پراكنده آن كتيبه هايي عربي به خط كوفي تزئيني مشاهده مي شود برروي سطح يكي از سنگهاي نام مبارك  پيامبر گرامي اسلام حضرت محمد(ص) را كه دايره وار تكرار شده ميتوان خواند0

اكثر قريب به اتفاق سنگ نگاره هاي شناسايي شده شهرستان ســراوان در ميان دره هاي رشته كوه سياهان ودر فاصله حدود 70 كيلو متري شمال وشمال شرقي آن واقع شده اند0 ودر بردارنده نقوش حكاكي شده برسينه سنگهـــا از ادوار مختلف اند كه غالبا نشان دهنده صحنه هايي از شكار وحيوانات مختلف واشكال انساني وگاهي سمبليك ونمادين اند0

        كه از اين گونه مكان مي توان به سنگ نگاره هاي دره مكي ، كسيشيگان ، درو نزگ ، دارساوات ، جاي پاي پيامبر، شير وپلنگان، كنديك ،  پير گوران ، گشت . سوراب ، سردشت ناهوك ، ونگاران و000 نام برده كه همگي در ميان دره هاي اين سلسله جبال واقع شده اند 0 كه از اين ميان سنگ نگاره هاي دره نگاران ونقاشي هاي صخره اي پير گوران ناهوك از اهميت بيشتري برخودار است0

نقاشي هاي صخر ه اي پير گوران ناهوك:

         مجموعه اي جالب توجه از نقوش نمادين وسمبليك متنوع ( حدود 17 نقش مجزا) بر روي صخره اي به ابعاد تقريبي 3×2 متر در جبهه جنوبي روستاي ناهوك ( 35 كيلومتري سراوان) با استفاده از مواد وكاني هاي رنگي طبيعي نقش بسته است0

        اين نقوش كه همگي موتيف يا عناصر نقش گياهي ونباتي سمبليك بنظر مي رسند با استفاده از اكسيدهاي فلزي همچون اكسيد آهن يا منيزيم يا طيفي از رنگ قهوه اي تيره تا سياه نقــــاشي شده اند0

بنظر مي رسد اين نقوش مي بايست نزديك به 9 تا 10 هزار سال قدمت داشته باشند0

سنگ نگاره هاي دره نگاران:

           در حدود 36 كيلومتري شمال غربي روستاي ناهوك وحدود 70 كيلومتري شهر سراوان در انتهاي دشت وسيع آبرفتــــي سر دشت ناهوك در ميان دره اي پر آب وبا صفا مجموعه اي كم نظير وشايد بي نظير از نقش ونگاركنده برروي سينه سنگها وصخره بچشم مي خورد كه شايد از نظر تعداد وتراكم نقوش در يك محدود كوچك ( كه به بيش از هزاران نقش مي رسد) بتوان آنرا ” بزرگترين مجموعه معرفي وشناخته شده سنگ نگاره درايران” معرفي نمود0واين دره را بايد در واقع نگار خانه اي زيبا وجالب توجه از نگار گران هزاران سال گذشته دانست0

نقوش دره نگاران را ميتوان درسه دوره قديم وميانه وجديد مورد مطالعه قرارداد0كهن ترين نقوش آن متعلق به هزاره هاي چهارم تا هشتم قبل از ميلاد ولي عمده نقوش آن متعلق به دوره ميانه ن يعني هزار تا هزار پانصد سال قبل از ميلاد ميباشد0

از مهمترين نقوش آنميتوان به نقوش انساني به دو صورت با لباس يا بدون لباس ( ملبس يا برهنه) ونقوش حيواناتي همانند اسب، خروحشي، قوچ، كل و بز، جبير، مار، گاو كوهاندار، شتر دو كوهانه ، سگ ، گرگ ، روباه، گاو ميش ،يوز پلنگ وپلنگ و غيره نام برد0

شهرستان نيكشهر

       شهرستان نيكشهر درقسمت جنوب شرقي ايران با وسعت 23930 كيلومتر مربع  وجمعيت 128901 نفر ( براساس سرشماري سال 75) در جنوب شهرستان ايرانشهر، شمال چابهار غرب شهرستان سرباز بين 26 درجه و12 دقيقه عرض شمالي و60 درجه و12 دقيقه طول شرقي گرينويچ واقع شده است0

       شهرستان نيكشهر از نظر وسعت سومين شهرستان استان بعد از ايرانشهر وزاهدان بوده وشامل سه شهر نيكشهر، قصر قند وفنوج ، 16دهستان و 816 پارچه آبادي است 0 آب وهواي شهرستان گرمسيري بوده، ودر اين نوع آب وهوا بيشترين نوع محصولات كشاورزي قابل كشت وبرداشت بوده، طوريكه نام هندوستان كوچك براين منطقه نهاده اند0

شهرستان نيكشهر داراي آثار تاريخي وفرهنگي فراواني ميباشد كه نشانگر وجود تمدنهاي پراكنده در سطح منطقه از هزاره هاي قبل از ميلاد تا عصر حاضر است اين آثار بصورت پراكنده در بخشهاي تابعه شهرستان بچشم مي خورند .

1-   بناهاي تاريخي دوران اسلامي ،مساجد ،قلاع و آب انبارها.

2-    تپه ها ومحوطه هاي پيش ازتاريخ ودوران تاريخي واسلامي.

3-   سنگ نگاره ها ( نگار كندها).

4-    درختان - درخت مكر زن(انجير معابد )، انبه وتمبر هندي وچنار.

شهرستان نيكشهر به تفكيك بخشهاي تابعه آن

1-                           بخش مركزي ( نيكشهر):

      اين بخش تا زمان سلطنت رضا خان ”گه“ نام داشت بمعني گهتر وبهتروبعد از آن به نيكشهرتغيير يافت 0 نيكشهر در 26 درجه و13 دقيقه 120 شمالي 60 درجه و12 دقيقه طول شرقي گرينويچ درارتفاع 450 متري از سطح دريا واقع شده است. اين بخش داراي 10اثر تاريخي شناسايي شده مي باشد0

2-                           قصرقند:

بخش قصر قند بين 26 درجه و13 دقيقه عرض شمالي و60 درجه و44 دقيقه طول شرقي گرينويچ در ارتفاع 450 متري از سطح دريا واقع شده است ، داراي آب وهواي گرمسيري است 0 قصرقند قبل از اين نامهاي مختلفي داشته از جمله ميتوان ” گمج رود” و” گنداوك” رانام برد .

       در مورد وجه تسميه قصرقند مي توان گفت، قصرقند كه در گويش محلي نيز آن را كسر كنت مي گويند در واقع كسر برگرفته از واژه كستر بلوچي داراي ريشه پهلوي وفارسي ميانه به معناي كوچك وكنت نيز به معناي آبادي يا شهر ميباشد وكسر كنت به معناي آبادي كوچك مي باشد 0 براي مثال به اسامي همچون پنج كنت يا پنج شهر يا كندي شاپور يا( معرب آن  جندي شاپور) يعني شهري كه شاپور آنرا ساخته يا روستايي در سراوان بنام پركنت يعني آبادي بزرگ يا پر جمعيت وغيره نام برد0آثار شناسايي شده در اين بخش نزديك به 14 اثر مي باشند0

3-                           بخش فنوج :

           اين بخش در قسمت شمال شرقي نيكشهر بين 26 درجه و34 دقيقه عرض شمالي و59 درجه و 38 دقيقه طول شرقي در ارتفاع 730 متري ازسطح دريا واقع شده است0 از نظر تاريخي منطقه فنوج بعلت دارا بودن محوطه هاي دوران تاريخي وپيش از تاريخ همانند قصر قند حائز اهميت است وداراي 8 اثر شناسايي شده ميباشد0

4-                           بخش بنت:

          بخش بنت كه بين 26 درجه و17 دقيقه عرض شمالي و59 درجه و13 دقيقه طول شرقي گرينويج در ارتفاع 400 متري از سطح دريا واقع شده است وداراي  6  اثر شناسايي شده ميباشد كه از ميان آنها 2 اثر كلات زنگيان وتپه سهرين دوك از نظر فرهنگي وتاريخي حائز اهميت ويژه اي ميباشد0

5-                           بخش لاشار واسپكه:

          اين بخش در قسمت شمالي نيكشهر ودر شمال غربي قصرقند بين 26 درجه و50 دقيقه عرض شمـــــالي و60 درجه و10 دقيقه طول شرقي گرينويچ در ارتفاع 880 متري از سطح دريا واقع شده است وداراي آب وهواي گرمسيري بوده ولي بعلت واقع شدن در ميان ارتفاعات نسبت به آب وهواي ساير بخـشهاي شهرستان خنك تـــر مي باشد0

شرح آثار تاريخي شهرستان :

            شهرستان نيكشهر در بردارنده 42 اثر تاريخي وفرهنگي از دورانهاي مختلف بوده كه از مجموع اين اثار سه اثر ( تپه دمبيگان ، تپه سياه بن ومحوطه چهل دختران)درفهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است 0

             از نظر وجودآثار تاريخي وفرهنگي شهرستان نيكشهر منطقه اي دست نخورده بحساب مي آيد تاكنون كارهاي علمي وتحقيقاتي در اين منطقه انجام  نشده و براي اولين بار كار بررسي وشناسايي توسط اشتاين در سالهاي قبل از انقلاب اسلامي ودومين بار كار بررسي وشناسايي آثار منطقه در شهريورماه 1380 توسط مديريت ميراث فرهنگي استان به سرپرستي آقاي شيرازي انجام شد0

شرح خلاصه اي از آثار تاريخي وپيش از تاريخي منطقه:

§                    تپه دمبيگان:

    تپه دمبيگان در جنوب شرقي قصرقند درارتفاع 475 متري از سطح دريا بطول تقريبي 1000 متروعرض 700 متر با جهت شرقي – غربي واقع شده است سطح محوطه پوشيده از قطعات سفالي منقوش به نقوش برجسته ونقوش تزئيني نقاشي شده وساده مي باشد0

     سفالهاي سطحي محوطه از نوع سفالهاي دست ساز خشن وچرخ ساز ميباشند از اين نوع سفالهاي ميتوان از  خمره هايي نامبرد كه قطعات شكسته آنهادر سطح محوطه بوضوح قابل رويت ميباشند.

     در قسمت جنوب غربي محوطه در حاشيه رودخانة پاسك تپة طبيعي از نوع رسوبي وجود دارد كه در قسمتهاي مختلف آن آثاري از قطعات سفالي ظروف شكسته به چشم مي خورد.ظروفي از قبيل كاسه،ليوان و..... كه مزين به نقوش تزئيني از جمله نقوش هندسي و نقش بز است.در سطح محوطه آثاري از معماري نيز به چشم مي خورد. كه به صورت ديوارهاي سنگ چين شده در ابعاد مربع مستطيل مي باشد تپه دمبيگان مربوط به دورة اشكاني بوده كه آثاري از دوران اسلامي نيز در سطح محوطه ديده مي شود .

§           تپه سياه بن:

     تپه سياه بن در قسمت شمال شرقي قصرقند در ارتفاع 530 متري از سطح دريا واقع شده است درمسير جاده قصر قند هليچگان كوه سنگي سياه رنگي به ارتفاع تقريبي 20 متر در سمت غربي جاده بوده كه معروف به كوه سياه مي باشد و زمينهاي اطراف آن به سياه بن معروف اند.تپه سياه بن به صورت دوتپه مجزا ازهم غربي يا شرقي به فاصلة 200 مترا زيكديگر مي باشد.

§                    سياه بن غربي :

        اين محوطه دايره اي شكل با قطر 75 متر بصورت جزيره اي در ميان زمين هاي كشاورزي واقع شده است0 در سطح محوطه آثاري از معماري بچشم مي خورد كه در ساخت آن بيشتر از سنگهاي رودخانه اي استفاده كرده اند0 بيشترين آثار سطحي محوطه قطعات شكسته سفالي بوده كه از نوع سفالهاي قرمز رنگ وخاكستري كه هر دو دسته مزين به نقوش هندسي بوده وسفالهاي خاكستري علاوه بر نقوش هندسي به نقوش گياهي وحيواني از جمله نقش بز، صليب وگل هشت پر مزين مي باشند0 علاوه بر سفالهاي خاكستري وقرمز رنگ سفالهاي لعابدار وقرمز رنگ ، آبي – سبز و فيروزه اي نيز درسطح محوطه قابل مشاهده است0

§                      سياه بن شرقي:

             در قسمت شرقي جاده هليچگان به قصرقند واقع شده است وداراي قطعات سفالي سطحي از نوع سفالهاي خاكستري وقرمز منقوش به نقوش حيواني، گياهي وهندسي مي باشد0از جالبترين وبا اهميت ترين نقوش روي سفالهاي اين محوطه نقوش بزها به صورت جمعي در حال جست  و خيز مي توان نام برد0 از انواع ظروف  اين محوطه مي توان به كاسه، فنجان ، ليوان و000 اشاره كرد كه با ظرافت خاصي ساخته وتزئين شده اند0

§                    محوطه چهل دختر:

محوطه چهل دختر ( جادختران) در قسمت غربي نيكشهر ورودخانه گنگ در ارتفاع 458 متري از سطح دريا واقع شده است0 اين محوطه مربوط به دوران اسلامي بوده، داراي آثار سطحي از نوع سفالهاي قرمزرنگ ساده ومنقوش مزين به نقوش هندسي مي باشد 0 علاوه بر سفالهاي قرمز رنگ ،مي توان به  سفالهاي لعابدار دوران اسلامي  اين محوطه اشاره نمود0 از آثار معماري مي توان به بناهاي مربع ومستطيل شكل وهشت ضلعي نام برد.

    مصالح بكار رفته در آنها آجر سفال قرمز رنگ وساروج مي باشد0 اين محوطه براي اولين بار توسط اشتاين گمانه زني شد .برخي از اين محوطه به نام معبـــد گبرها  ياد ميكنند0

         باتوجه به آثار سطحي محوطه هاي شهرستان نيكشهر كه بيشتر از نوع سفالي قرمز رنگ وخاكستري منقوش به نقوش هندسي وحيواني وگياهي بوده اند مي توان گفت اين آثار مربوط به دوران پيش از تاريخ ودوارن تاريخي بوده وبا توجه به شباهتي كه ميان آثــــار محوطه هاي شهرستان نيكشهر وتپه هاي دامن وبمپور وجود دارد مي توان به ارتباط فرهنگي كه اين مناطق با همديگر داشته اند پي برد0

§                      سنگ نگاره ها ( نقوش كنده ها):

        نقوش كنده بيشتر در شهرهاي  قصرقند، بنت و نيكشهرديده مي شودكه با توجه به نوع نقوش  آنهارا  مي توان به دو دسته نقوش حيواني  و نقوش انساني تقسيم كرد0

الف- نقوش حيواني :

      از جمله اين نقوش نقش اسب مي باشد كه به صورت خلاصه شده ودر برخي موارد طبيعي تر نمايش داده شده اند 0 از نقوش اسب مي توان از نقشي كه در آن دو اسب كه ارابه اي به آنها بسته شده ومي كشند  ياد كرد0 از نقش هاي ديگر اسبي است كه  با  سوار در حال تاختن مي باشد.

       از نقوش حيواني ديگر مي توان از نقشهاي گاو، شتر دو كوهانه، ،گاو كوهاندار ، روباه ، سگ ، بزهاي كوهي وشير يا ببر نيز ياد كرد0  از نقشهاي شير مي توان به نقش شير در حال شكار وصحنه هاي شكار نام برد0

ب- نقوش ا نساني:

را در حال مبارزه با يكديگر شكار حيوانات از جمله بزكوهي وهمچنين درحال سوار كــاري نشان مي دهد0 اين نقوش كنده ها شبيه به نقاشيهاي غار ميرملاس دركوهدشت لرستان مي باشد.

قلاع ساخته شده در سطح شهرستان:

        اين قلعه ها بعنوان مركز شهر در دوران اسلامي ساخته شده اند وتا اواسط حكومت پهلوي خانهاي منطقه در آنها سكونت داشته اند0 بيشتر اين قلعه ها بصورت بناهاي سه طبقه ساخته شده و داراي دو مسجد يكي در قسمت مركزي وديگري در قسمت شمالي خارج از حياط اصلي قلعه بوده اند0 بيشترين تزئينات اين بناها ، تزئينات دندان موشي و مثلثهاي زيگراكي وبرجسته كاري در اتاقهاي حاكم نشين بوده اند0

با توجه به اينكه مصالح بكار رفته در ساخت اين بناها خشت خام وگل بوده بعلت فرسايش عوامل طبيعي بصورت تلهايي از خاك درآمده اند0 وفقط در بخش لاشار واسپكه بعلت مسكوني بودن وباز سازي مكرر تاكنون سالم مانده اند0

 شهرستان چابهار:               

        چابهار شرقي ترين شهرستان جنوبي كشور واولين بندر ايراني در درياي عمان است وحدود 17155 كيلومتر مربع مساحت دارد 0 اين شهرستان از سطح دريا 7 متر ارتفاع ودر60درجه  و37 دقيقه طول شرقي و25درجه و17 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته است 0 فاصله زميني آن تا مركز استان 691 كيلومتر وتا تهران 1961 كيلومتر است 0

         چابهار به تاثير از عرض جغرافيايي ، استقرار توده پرفشار هواي گرم ، زاويه تابش وميزان ساعات آفتابي از متوسط دماي سالانه 25 درجه سانتي گراد برخوردار است 0 اين شهربندري ، گرمترين شهر كشـــور در زمستان و خنك ترين منطقه بندري در جنوب كشور است0 خليج چابهار با بريدگي طبيعي واستثنايي خود بزرگترين خليج ايران ودرياي عمان بشمار مي رود 0 آبهاي ساحلي چابهار با برخوداري از عمق زياد  از موقعيت خاص استراتژيكي براي پهلوگيري كشتي هاي اقيانونس پيما برخوردار است 0 نسيم ملايم دريا، كرانه هاي سرب گون درياي مكران ، سواحل زيباي ماسه اي وصخره اي ،فرسايش طبيعي رشته ارتفاعات گلي ، تپه هاي گل افشان ، تالاب هاي زيبا، وجود يكي از نادرترين گونه هاي حيات وحش دنيا ( تمساح پوزه كوتاه) و0000 از جاذبه هاي متنوع سياحتي بندر چابهار است0

آثار وبناهاي تاريخي شهرستان چابهار

           بندرچابهار از لحاظ تاريخي سابقه چنداني ندارد اما در كنار چابهار بندر تاريخي تيس ، گورستانهاي قديمي – مجموعه دمب كوه(گورستان ، منطقه  مسكوني ومنطقه صنعتي) مربوط به سده اول ميلادي – تپه گواتر ( اسلامي وپيش ازتاريخ)000000 بشمار ميرود0

بندر تاريخي تيس :

          درمتون مورخين قرون نخستين اسلامي از اين بندر به عنوان بندر بزرگ وپررونق ياد گرديده 0 اين منطقه در7 كيلومتري شمال چابهار قراردارد اين بندر مهم  را يقينا مي توان نشاني از سيطره درياي ايران از زمان گذشته تاكنون و نخستين توقفگاه دريايي جاده ابريشم به سمت خليج فارس دانست وبه عنوان اولين بندر جاده ابريشم دريايي در سواحل جنوبي ايران مطرح است0 اين بندر با تاثير وتاثر فرهنگي اين منطقه علاوه بر تغذيه راه دريايي خليج فارس- درياي عمان در انتقال فرهنگ وتمدن ايراني – اسلامي نيز به نحو احسن نقش خودرا ايفا نموده است0

1-                           قلعه تيس:

       قلعه تيس ( شماره ثبت 555) معروف به قلعه پرتقاليها اين قلعه جز قلاع مستحكم بلوچستان بود وبر فراز تپه اي مشرف بر خليج چابهار واقع است0 اين قلعه به ابعاد 26×54 متر ساخته شده ودر دوره صفويه بازسازي گرديده است.

2-                           غارهاي تيس (بان مسيتي) :

         مجموعه سه غاركه دو غار طبيعي ويك غار مصنوعي را شامل ميشود0 غار طبيعي بصورت نيم دايره با استفاده از ابزار تراش داخل كوه توسعه پيدا كرده ويك مقبره كوچك در عمق يك متري غار وجود دارد وگنبدي كوچك از سنگ وگچ برفراز مقبره قرار گرفته است ودر روي جدارهاي مقبره خطوط وعلاماتي شبيه به خطوط گجراتي وهندي است0

غار دوم در سمت راست غاراصلي وغار سوم در سمت چپ غار اصلي قرار گرفته است0 بطور كلي بنظر مي رسد كه هر سه غارجز يك واحد بوده وبه منزله پرستشگاه مورد استفاده قرار مي گرفته است 0

3-                           ساختمان قديم تلگرافخانه:

        ساختمان قديم تلــگرافخــــــانه  با شماره ثبت 2110 يكي از قديمي ترين ساختمانهاي سنگي موجود در شهـــر مي باشد با توجه به كتيبة سنگي بنا، قدمت آن به سال 1869 ميلادي بر ميگردد 0 اين اثر در 2 طبقه با ويژگي معماري مختص مناطق گرمسيري توسط انگليس ها به منظور گسترش دريا نوردي وتجارت وايجاد ارتباط بين هند ، گواتر ، چابهار وجاسك وبندر عباس ساخته شده است. علاوه بر رواقهاي هلالي در بنا سايه بانهاي زيباي سفالي در جلو بنا ، استفاده از سنگهاي رسوبي ماسه اي ساحلي از ويژگيهاي خاص اين بنا مي باشد

4-   آرامگاه سيد غلامرسول:

          آرامگاه سيد غلامرسول با شماره ثبت 1559 احداث شده در دوره اسلامي ( تيموري) داراي گنبد بلند مرتفع با چهار مناره كوتاه كه حاصل معماري قرن هفتم وهشتم هجري است0 محراب وطاق نماي مقبره داراي تزئينات جالبي است كه با گچ اندود شده است وكلمات مقدس لااله الا ا000ناد عليا ونيز نقاشي هايي از گل در روي ديوارهاي محراب جلب توجه مي كند 0 بر روي ديوارهاي جانبي تزئينات هندسي ونقاشيهاي جالبي وجود دارد0 فرم نقاشيها وآثار معماري عصر صفوي دارد0

 نمايشگاه مردم شناسي وهنرهاي سنتي چابهار:اين نمايشگاه با هدف گسترش واحياء فضاهاي تاريخي چابهار وآشنايي مردم با فرهنگ – آداب رسوم وهنرهاي سنتي با ريشه چند صد ساله اين خطه از ميهن عزيزمان ، در سالروز گراميداشت ميراث فرهنگي وروز جهاني موزه راه اندازي گشت 0 دراين نمايشگاه تعدادي از اشياء فرهنگي ومردم شناسي چابــــــهار( ظروف سفالي ، سبدهاي حصيري ، زيور آلات زنانه ، پوشاك سنتي و0000) جمع آوري ودر معرض ديد علاقمندان قرار گرفته است با توجه به آثار تاريخي فراوان چابهار ( از دورهاي پيش از تاريخ – تاريخي واسلامي) وجود گردشگر در سطح منطقه ، وجود منطقه آزاد تجاري صنعتي لزوم تجهيز وگسترش موزه مردم شناسي محسوس است.

بررسي باستانشناسي محورچابهارتا جاسك:

         طرح بررسي باستانشناسي محور چابهار تا جاسك نخستين طرح جامع ومنظم بررسي باستانشناسي در اين حوزه مي باشد0 هدف از انجام اين طرح ايجاد يك شبكه اطلاعاتي است كه از يك طرف الگوهاي استقرار را در دوره هاي مختلف بازسازي نمايد واز طرف ديگرچار چوبي براي بررســــي ومطالعــه دقيق تر وسازمان يافته محوطه هاي باستاني اين حوزه فراهم آورد0 اهدافي كه براي اين طرح در نظر گرفته شده عبارتند از:

1- شناسايي وثبت محوطه هاي تاريخي وفرهنگي اين حوزه.

2- تهيه نقشه پراكندگي محوطه هاي باستاني اين حوزه.

3- شناسايي استقرارهاي اوليه دورانهاي مختلف بويژه فرهنگ هاي صيادي هزاره سوم ق 0 م در امتداد ساحل شمالي درياي عمان0

4-   انجام مطالعات مقدماتي به عنوان پايه اي جهت انجام مطالعات تفصيلي باستانشناسي.

         به لطف پروردگار هئيت بررسي به تمامي اهداف در نظر گرفته شده در پروژه فوق دست يافته و نتيجه پژوهش هاي حاضر در چند ماه آينده به سازمان ميراث فرهنگي ارائه خواهد شددر نتيجه پژوهش هاي انجام شده جمعا 55 محوطه باستاني شناسايي وموقعيت دقيق جغرافيايي آن ثبت شده است اين 55 اثر به تفكيك كار كرد به شرح ذيل مي باشد.

§         قلعه واستحكامات دفاعي،15 اثر

§         گورستان باستاني ، 21 اثر

§        چاه باستاني ، 6 اثر

§         ارامگاه وزيارتگاه ،4 اثر

§         مسجد وحسينيه، 4 اثر

§         بنا ومجموعه مسكوني ،5 اثر

محوطه باستاني دمب كوه:

        يكي از مهمترين دست آوردهاي اين طرح بررسي وشناسايي محوطه باستاني دمب كوه مي باشد0 اين محوطه باستاني درحدود 90 كيلو متري شمال شرق چابهار در بخش دشتياري ودهستان باهو كلات واقع شده است 0 روستاي بلــور مچي در حدود 3 كيلو متري جنوب اين محوطه باستاني قراردارد 0 دمب كوه برجستگي نسبتا كم ارتفاعي مي باشد كه حداكثر ارتفاع آن از 80 متر بيشتر نمي باشد0 طول تقريبي اين كوه حدود 1800 متر وعرض آن بين 500 تا 600 متر متغير ميباشد 0 درقسمت جنوب اين كوه به فاصله 200 متري دو ارتفاع مجزا تقريبا هم ارتفاع دمب كوه مي باشد0 دردامنه هاي شرقي اين كوه بقاياي تدفين هاي بسياري به چشم مي خورد كه شامل قبوري است كه با سنگ ساخته شده اند0 برروي گورهاي اين گورستان اتاقك هايي با سنگ هاي ماسه اي در ابعاد واشكـــــــال مختلف مي باشد ودر همين كوه يافت مي شود، ساخته شده است اندازه اين اتاق ها برابر با اندازه قبور مي باشد ابعاد اين اتــاق ها 1×1 ،5/1و2×2 متر مي باشد0 تمامي گورها داراي سقف بوده است0 در ساخت اتاقك ها از هيچگونه ملاط يا اندود استفاده نشده ويكي از دلايل تخريب اين اتاقك ها در طي زمان نيز همين بوده است0 برخي از اتاقك ها داراي ورودي بوده اما نمونه هاي بدون ورودي نيز ديده شده است0 پلان اتاقك ها اغلب مستطيل مي باشد ولي اشكال گرد وبيضي نيز به چشم مي خورد0 در قسمت جنوبي گورستان منطقه مسكوني وصنعتي قراردارد 0  اين منطقه  بر روي دو بر آمدگي منفرد قراردارد 0 در منطقه مسكوني بقاياي اتاق هايي كه با سنگ هاي نتراشيده ازنوع مـــاسه اي مي باشد كه در خود اين منطقه به وفور به صورت تراش خورده طبيعي يافت مي شود0 در منطقه صنعتي به راحتي ميتوان بقاياي كوره هاي پخت سفال را مشاهده نمود 0 جوش كوره وقطعات ظروف سفالي به وفور در اين منطقه يافت ميشود با توجه به قطعات نسبتا زياد فلز در اين منطقه احتمالا فعاليتهاي مرتبط با فلز گري وذوب فلزات نيز در همين بخش انجام مي شده است0

         با توجه به نمونه هاي سفالي يافت شده مي توان تاريخ اين محوطه را دوره پارتي پيشنهاد نمود0 لازم به ذكر است كه حدود 70 سال قبل اشتاين باستانشناس انگليسي از اين محوطه باستاني ديدن به عمل آورده وكاوشهاي را نيز به عمل آورده است 0 وي 42 عدد از گور هاي اين گورستان را باز نموده ودر منطقه مسكوني نيز حفرياتي انجام داده است 0 اشتاين نيز پارتي بودن اين محوطه را خاطر نشان كرده است0