نقش رسانهها در آموزش شهروندي
نقش رسانهها در آموزش شهروندي
نشست "بررسي چالشهاي رسانهها و آموزش شهروندي" با حضور دكتر اميدعلي مسعودي - مدير گروه تبليغ و ارتباطات دانشگاه سوره -، مهندس محمد مشاري - مدير کل آموزشهاي شهروندي معاونت فرهنگي اجتماعي شهرداري تهران - و محمدرضا رستمي - دبير سمينار رسانه و آموزش شهروندي - درباره نقش رسانهها در ارتقاي جايگاه شهروندي در كلان شهرهاي بزرگي همچون تهران در محل خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا) برگزار شد.
به گزارش خبرنگار رسانه خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، در ابتداي اين نشست اميدعلي مسعودي درباره جايگاه و اهميت آموزش شهروندي اظهار كرد: جامعه ما از دوران سنتي به سمت مدرنيته در حال حركت بوده و در اين زمان است كه آموزش شهروندي اهميت خود را نشان ميدهد زيرا در فاصله بين سنت و مدرنيته افراد به سمت شهرها و مخصوصا كلانشهرهايي چون تهران سرازير ميشوند در حالي كه نميتوان آنها را شهروند تلقي كرد زيرا بسياري از مباحث از قبيل نحوه شهرنشيني را نميدانند.
وي ادامه داد: بسياري از مردم كه از سبك روستاوندي و روستانشيني به سمت شهرهاي بزرگ ميآيند، با سختيهاي بسياري ميتوانند خود را با شرايط شهرنشيني در جوامع حال حاضر وفق دهند و به همين دليل در ارتباطاتشان دچار كندي و مشقت ميشوند، در حالي كه در روستا و شهرهايشان موضوع متفاوت بوده است به گونهاي كه افراد به دليل سبك ساده زندگي و دور از دغدغههاي شهري، به يكديگر احساس نزديكي بيشتري ميكردند و همين بستري براي برقراري ارتباطات عميق بين آنها بود؛ به عنوان مثال اگر دو نفر در روستايي يكديگر را ببينند براي مدتي به نسبت طولاني با يكديگر به گفتوگو و خوش و بش مشغول ميشدند يا در مراسم جشنها، شاديها و حتي غمها در كنار يكديگر هستند.
اين متخصص ارتباطات با بيان اينكه متأسفانه با تغيير شيوه و محيط زندگي برخي مخاطرات به وجود ميآيند، گفت: متاسفانه امروز در كلانشهرهايي همچون تهران و حتي اصفهان كه شهر توريستي محسوب ميشود، به دليل همين موضوع و آشنا نبودن با سبك زندگي شهري، شاهديم در بخشهاي مختلفي از جمله رانندگي در شهرها، تفكر قبيلهاي بين ما حاكم است.
مسعودي با اشاره به زندگي در آپارتمانهاي شهري عنوان كرد: در اين جوامعي كه شيوه زندگي در حال حركت به سمت مدرنيته است، در حالي در آپارتمان زندگي ميكنيم كه از بسياري احاديثي كه در ارتباط با رعايت حقوق همسايگان نقل شده است غافليم.
وي ادامه داد: به دليل همين رعايت نكردن حقوق شهروندان و همسايگان است كه ميگويم وارد فضاي شهري شدهايم ولي هنوز شهروند نشدهايم؛ بايد با ايجاد آموزشهاي شهروندي درصدد ياد دادن حقوق و وظايف شهروندان به آنها در زندگي شهري باشيم؛ هرچند كه معتقدم براي رفع چنين چالشهايي از دست آموزش نيز به تنهايي كاري برنميآيد زيرا اگر نتوانيم موضوعها را به خاطرهاي براي مردم تبديل كنيم، نميتوان به تبعيت آنها از آموزشها اميدوار بود و در اين راستا بايد با اتخاذ روشهايي براي افراد خاطره ايجاد كرد و اين آموزشها جز تركيب با مدرنيته تأثيرگذار نيست.
او يادآور شد: حدود 10 تا 20 سال گذشته براي آموزش مباحثي از قبيل شهرنشيني و حقوق بين شهروندان تنها روش اطلاعرساني و فرهنگسازي تلويزيون بود، در حالي كه امروزه با در دسترس بودن رسانه و روشهاي متعددي ميتوان بسترسازي لازم را براي ايجاد فرهنگ شهرنشيني و آموزشهاي شهروندي انجام داد.
مسعودي معتقد است كه در حوزه مباحث شهرنشيني و چالشهاي پيش روي آن نيز تحقيقات بسياري انجام شده كه مخاطرات شهرها و شهرنشيني را بيان كرده است و برخي از آنها خسارات وارده به شهرهاي بزرگي چون تهران را در برابر بلاياي طبيعي از جمله زلزله برآورد كردهاند اما عملا هيچ استفاده و بهرهبرداري از آنها نشده است؛ با اين حال در حال حاضر به خوبي بحران شهرنشيني در تهران مشهود است و اگر توجهي به اين موضوع نشود، بايد عوارض سنگيني را در آينده پرداخت كرد.
او با تاكيد بر اينكه براي رفع معضلات شهري نيازمنديم كه درك شهروندي داشته باشيم، تصريح كرد: اگر بپذيريم كه شهرونديم، 50 درصد قضيه حل شده است زيرا بهجاي توقع از ارگانهايي همچون شهرداري و پليس براي فرهنگسازي و رفع دغدغههاي شهري، هركس با رعايت اصول زندگي در شهر ميتواند به نوبه خود وظيفه شهروندياش را ايفا كند و در اينصورت هيچگونه مشكلي به وجود نخواهد آمد.
وي گفت: به عنوان مثال در شهري همچون رم كه به عنوان بهترين شهر ايتاليا شناخته شده، موضوعهاي بسياري از قبيل راهنمايي و رانندگي و همچنين رعايت صفوف و حقوق ديگران در بخشهاي مختلف امري جا افتاده است و به صورت فرهنگ در افراد تبديل شده است، هرچند شاهديم در بخشهاي ديگري از جمله جمعآوري و پاكسازي زبالهها شاهد ضعفهايي در اين شهر هستيم.
مسعودي با اعتقاد به وجود يك ريشه تاريخي كه به جامعهشناسي تاريخي ما مربوط است، اظهار كرد: اگر با وجود حوزه فنآوريهاي جديد كه داراي دو سوي مثبت و منفي است، در اين حوزه سرمايهگذاري شود، موضوعهايي از قبيل آموزش با سرعت بيشتري طي خواهد شد.
*جايگاه رسانهها در آموزش شهروندي*
وي درباره نقش رسانهها در تحقق اهداف شهري و شهروندي، اذعان كرد: شرايط حال حاضر جامعه نسبت به زماني كه تنها روزنامه همشهري در حوزه شهري فعال بود، تغيير كرده، به گونهاي كه بستر شهر وسيع شده است و تهران را بايد با شهرهاي اروپايي مقايسه كرد.
او افزود: به عنوان مثال متروي حال حاضر تهران، برتر از متروي شهرهايي چون پاريس و رم است، هرچند كه فرهنگ استفاده از آن برعكس است و برخلاف شهرهاي اروپايي، فرهنگ استفاده از آن از قبيل سوار و پياده شدن از مترو هنوز در بين مردم ما جا نيافتاده است.
اين استاد دانشگاه گفت: مطبوعات كشور ما در حال حاضر مسائل خاص خود را دارند كه رنگ و بوي سياست به خود گرفتهاند و همه چيز را از جنبههاي حزبي و حتي حزبهاي نانوشته نگاه و تحليل ميكنند، در حالي كه اين موضوع يك معضل به شمار ميرود و بايد در راستاي اصلاح آن كوشيد تا پرداختن به موضوعهاي شهري نيز در آنها ديده شود.
او ادامه داد: به عنوان مثال در ارتباط با ساخت تونل توحيد شاهد بوديم كه يك پروژه بزرگ با فعاليت شبانهروزي شهرداري در دست ساخت بود ولي متأسفانه رسانهها چندان توجهي به آن نداشتند و در برخي مواقع حتي با نگاه موشكافانه دنبال ايرادي ميگشتند تا آن را بزرگ كنند، درحاليكه غافل بودند كه اين ايرادهاي ريز در پروژهها امري عادي است و حتي در خارج از كشور هم با تكنولوژيهاي پيشرفته اين مشكلات وجود دارد و بايد بدانيم كه ما در دهه 1980 روزنامهنگاري توسعه را آموختيم تا به اين موضوعها رسيدگي شود.
اين كارشناس ارتباطات، نقش صدا و سيما در راستاي آموزشهاي شهروندي را مؤثر تلقي كرد و گفت: متاسفانه در صدا و سيما مديريت خبري در حوزه شهري و شهروندي وجود ندارد و براي رفع اين آسيب ميتوان تلويزيونهاي نهادي را حداقل براي شهرداري و برخي ارگانهاي ديگر كه در ارتباط با رشد شاخصههاي شهري و شهروندي هستند، درنظر گرفت.
عضو هيأت علمي دانشگاه سوره افزود: در حال حاضر بخشي از فعاليتهاي آموزش رسانهيي در راستاي موضوعهاي شهري و شهروندي توسط شوراهاي شهر و محلات انجام ميشود اما يك دست صدا ندارد و بايد يك برنامه كلي براي مطبوعات و رسانههاي مدرن تدوين كرد تا با قرار گرفتن در كنار اين شوراها چالشهاي اين حوزه رفع شود و رشد شاخصها ارتقاء يابد.
*غيبت رسانهها در حوزهي شهري و شهروندي*
در ادامه مدير كل آموزشهاي شهروندي معاونت فرهنگي اجتماعي شهرداري تهران كه به عنوان نماينده شهرداري تهران در اين نشست حضور داشت، درباره ارتباط رسانه و شهرداري گفت: بايد به غيبت رسانهها در حوزه شهري و شهروندي بسيار توجه داشت اما اين را هم بايد دانست كه مديريت رسانه دست شهرداري نيست ولي هر سازماني ميتواند رسانهاي در دست خود داشته باشد.
محمد مشاري با اشاره به ضرورت توسعه آموزشهاي شهروندي و آسيبهاي ناشي از اين آموزشنديدگي براي کل کشور با بيان مثالي اظهار كرد: متاسفانه روزانه برداشت متوسط سه بار زباله در روز از سطح شهر كه حجم توليدي آن معادل هفت هزار و 500 تن است و هزينه برداشت آن برابر با كيلويي 45 تا 50 تومان تمام ميشود، يك آسيب به شمار ميرود در حالي كه در بسياري از كشورهاي جهان سطل زبالهاي در سطح شهر مشاهده نميشود، ضمن اينکه كه لايروبي جويها و پاكسازي و نظافت سطح شهر نيز بر هزينهها و فعاليتها ميافزايد.
*لزوم توجه به آموزش شهروندي در رسانهها*
او عنوان كرد: اگر بتوانيم آموزش شهروندي را در حوزه رسانهها و فعالان رسانهيي به خوبي پيش ببريم، در كل توانستهايم موضوع شهروندي را براي عموم مطرح كنيم زيرا فعالان رسانهيي جزيي از شهروندان به حساب ميآيند.
وي درباره عوامل نپرداختن رسانهها به آموزشهاي شهروندي تصريح كرد: همه ما به نوعي در اين حوزه غفلت كردهايم و با فعاليتهاي خود باعث شدهايم تا سرمايهگذاري در اين حوزه در بخش رسانههاي كشور صورت نپذيرد، در حالي كه اين كار براي شهري مثل تهران بسيار ضروري است و بيشتر غفلت ما در اين حوزه اين است كه عملكرد رسانهها در حال حاضر حول مباحث سياسي و اجتماعي متمايل به سياست كه نوعي هيجان به دنبال دارد، ميچرخد.
در ادامه مسعودي با تاييد سخنان مشاري اذعان كرد: نكته مهمي كه بايد در ارتباط با رسانهها دانست اين است كه در حال حاضر رسانههاي ما رويدادمدارند تا فرايندمدار و اين يعني اين كه بيشتر تمركزشان برروي رويدادهايي است كه به يك باره اتفاق ميافتد و بر فرآيندهاي بلندمدت چندان توجهي ندارند.
وي درباره رفع چالشهاي حوزه ارتباطات خاطرنشان كرد: زماني كه بتوانيم ارزشهاي فردي در قالب ارزشهاي اجتماعي را ارتقاء دهيم، مشكلات ارتباطات حل و در اين حوزه قانونمندي حاكم خواهد شد.
اين محقق و مدرس ارتباطات، سرمايهي مردم ايران را اعتماد ملي دانست و تصريح كرد: بايد جايگاهي در شهرداري تعريف شود تا از مديران مسوول و خبرنگاران زبده و علاقهمند به حوزه شهري دعوت شود تا با فعاليتهاي رسانهيي خود موجب ارتقاي اين حوزه شوند و حتي بايد دانست حضور خبرگزاري مستقلي در حوزه شهرداري و ساخت برنامههاي راديويي و تلويزيوني و همچنين طراحي بيلبوردها و پوسترهاي تبليغاتي ميتواند در اين حوزه بسيار چارهساز باشد.
استاد دانشگاه سوره در ادامه با اشاره به اين كه بايد رابطهاي بين فرهنگ ملي و ديني مردم ايجاد شود، خاطرنشان كرد: با برقراري اين ارتباط بسياري از چالشهاي در ارتباط با مباحث شهري و شهرنشيني حل خواهد شد.
*برطرف كردن به هم ريختگي شهروندي با قدرت رسانه*
در ادامه محمدرضا رستمي - دبير سمينار رسانه و آموزش شهروندي - اظهار كرد: ارتباطات جهاني و فضاي مجازي بيش از هر عامل ديگري كه بتوانيم در نظر بگيريم، در دگرگوني شرايط حال حاضر و ايجاد برخي چالشها مؤثر بوده است.
به گفته او بايد به هم ريختگي شهروندي و فرهنگي را كه ناگزير براساس شرايط حال حاضر كلانشهرهايي همچون تهران بوجود آمده به واسطه قدرت رسانه و فعالان مطبوعاتي رفع كرد.
وي با اشاره به اينكه در حال حاضر زيرساختهاي فرهنگي لازم در كشور در اين حوزه وجود ندارد ابراز كرد: گمان ميكنيم كه در شرايط حال حاضر وضعيتي وجود دارد كه اگر حل نشود، طي پنج سال آينده با بحران هويتي مواجه ميشويم كه شهروند نه از گذشته تاريخي خودش و نه شرايط حال حاضرش اطلاعاتي نخواهد داشت و دچار دوگانگي و تعارض در تعاريف شهري ميشود.
او افزود: بايد درحوزه رسانه به همدليهايي دست يابيم و سمينار آموزش شهروندي درصدد است كه همآوايي و همدلي رسانهها را در اين حوزه ايجاد كند و آنها را بر سر ميز، چهره به چهره بنشاند تا تمامي بيانات و ايدهها به اشتراك گذاشته شود و به واسطه آنها موجبات گسترش فرهنگي فراهم شود.
رستمي نقش رسانهها را در فرهنگسازي حوزه شهري موثر دانست و گفت: نقش رسانههاي ديداري و شنيداري در بين كليه رسانهها در ايجاد فرهنگسازي محرز است زيرا با توجه به پيامدهايي كه ميتواند در قالب ذهني به مخاطبشان بدهند، موجب فرهنگسازي ذهني ميشود.
او درباره توجه به رسانههاي مجازي در حوزه شهري عنوان كرد: روزنامهنگاري شهروندي و يا روزنامههاي كوچك بايد به اين بخش توجه ويژهاي داشته باشند زيرا شهروند خودش مصرفكننده و توليدكننده اطلاعات است و در حال حاضر با دو جهان ذهني و واقعي مواجهيم كه توجه به اين بخش ميتواند هر دوي اين جهان را ارضا كند.
وي درباره جهان ذهني و رسانهيي گفت: جهان ذهني اعم از مدرسه، خانواده، فرهنگ و مهمتر از همه رسانههاست و جهان رسانهيي جزيي از جهان ذهني است كه امكان دارد با واقعيت بيروني هيچ رابطهيي نداشته باشد كه همين موضوع موجب ميشود شكافهاي اساسي بين گروههاي جامعه و روابط اجتماعي ما شكل بگيرد و در پيشبرد اهداف موفق نشويم.
در ادامه مسعودي هم دربارهي جهان رسانهيي تاكيد كرد: واقعيت رسانهيي جهان دستكاري شده است و اين قدرت رسانهها نيز ناشي از دستكاري همين جهان به شمار ميرود كه اكثرا شاهديم شهرتي را براي خود به ارمغان ميآورند.
او با اشاره به فعاليتهاي شهرداري در سالهاي اخير خاطر نشان كرد: حذف فاصله بين بالا و پايين شهر در تهران از امتيازات بزرگي است كه از جمله افتخارات شهرداري به شمار ميرود و بايد دانست كه در حال حاضر ديگر حلبيآباد به آن معنا كه در گذشته وجود داشت، در تهران نيست.
*نگاه رسانهها به رويكردهاست تا فرايندها*
مشاري هم در ادامه سخنان مسعودي درباره علل عدم توجه به آموزش شهروندي گفت: نگاه ما در حوزه شهري نگاه اجرايي است و رسانهها نيز در راستاي فعاليتهاي اجرايي بايد نگاهشان بر فرايندها باشد تا رويدادها زيرا در مسير به سرانجام رساندن اهداف اجرايي برخي مشكلات به وجود ميآيد كه اگر بر آنها متمركز شويم، از اهداف و برنامهريزيهاي كلان جا خواهيم ماند هرچند كه رفع معضلات نيز بايد در دستور كار قرار بگيرد كه اين تنها با نگاه فرايندمدارانه رسانهها قابل حل است.
او گفت: بعضا رسانهها فضا را براي مدير خوبي كه فعاليتهاي خوبي هم در پرونده كارياش دارد، باز نميگذارند و فعاليتي را در راستاي تشويق وي انجام نميدهند.
وي ادامه داد: به عنوان مثال پارك نهجالبلاغه در مكاني راهاندازي شد كه در گذشته و به قول سردار طلايي، يگانهاي ويژه براي دستگيري افراد شرور در آنجا عمليات ميكردند و اين مكان در يك اقدام به يك مكان تفريحي تبديل شد ولي از جهت رسانهيي چندان پوشش لازمي صورت نگرفت.
مشاري با اشاره به افتتاح بوستان ولايت به عنوان يك نمونه ديگر گفت: عملا در يك فرايند سخت اجرايي قرار است بوستان ولايت سوم، خردادماه افتتاح شود كه اين مجموعه علاوه بر رفاه و سرگرمي خانوادهها، مجموعهي ورزشي 30 هكتاري نيز در دل خود دارد و از جمله كارها و اتفاقات بزرگ در قلب تهران به شمار ميرود و بايد در رسانهها آنطور كه بايد به اين موضوع پرداخته شود.
رستمي هم در ادامه با اشاره به بخشي از آسيبهاي ارتباط رسانهها و شهرداري اظهار كرد: نبود ارتباطات و نداشتن نگاه برد- برد در روابط اجتماعي باعث ميشود فاصله ما بيشتر شود.